Eth American

Dab eth solelh, era musica e tanben eth vin blanc, era Hèsta que començava, era Hèsta demorada e preparada, era Hèsta que torna cap sonque un còp per an e on cadun, se vòu amusar tant que posca e còste que còste.

Tot d’un còp, que m’avisèi que s’i passava quauquarren. Que i avec esclacassats d’arríder e piulets e un tepèr monde ath mieg dera plaçòta. Colorado qu’èra arribat, entornejat d’un dotzenat d’òmes de son atge, que’u hadian coma un cortègi. Un que l’avia panat eth capèth e que’u hadian passar de man en man ; cadun que l’ensajava un momentòt, e d’aqueth temps, eths autis ja se n’arridian coma torçuts. Colorado qu’arridia de bon còr eth tanben, amusat e bonifaci. Qu’èra eth sol a portar un capèth. Totis eths autis qu’avian eth beret en cap ; pr’amor, a casa nòsta, eth capèth qu’é taths estrangèrs e taths arriches, tà capulats coma eth medacin o eth notari.

Ua minuta o duas que’u ví : n’èra cap a dètz mestres, just en fàcia. Qu’èra plan eth. Colorado, eth American, que totis a Casteròt hestejavan coma un eròi, qu’èra aqueth Marcèu mespresat de Labroquèra, que vivia de pan e de sardinas e que dromia peths bòsques. Aqueste òme deth costume nau, eths solièrs plan cirats, encravatat, dab un polit capèth e que hadia eth mossuròt en Cadilhac, qu’èra eth picaire de Labatut, que copava lenha a seishanta-cinc liuras era estèra…

N’èra cap possible ! Se no’m va caler demorar ara mia plaça, qu’auria corrut de cap a eth, entà saber. Que m’auria aueitat sense me conéguer, que n’èra segur. Apias, n’avia cap pensat de demandar tà Fernand s’eth American avia un besson… E sosias perfèts, qu’exista…

Justament, ara que tornava, eth men companhon. Qu’avia eishermentat e que tenguia ua botelha ena man. Tanlèu que’u vic, eth American que’u gahèc a braçat. Que demorèren atau ua bèra estona, eth aún gran e prim, eth aute petiu e mau rasat.

« Gran macarèu de Colorado, çà hadia Fernand, que m’arreconegues, bessè ! Se’t brembas qu’èram amics, ena escòla, tu e jo… Tè, beu un còp, aqueste n’é cap piqueta ! No’t harà cap mau. Açò n’é cap era coca cola, eh ! N’i a cap atau en Colorado ! »

            Que beveren ; eth aún ath darrèr deth aute, e que s’anèren ataular devant er’aubèrja. Aquiu, qu’entonèren Bèth cèu de Pau. D’autis bevian un còp, ja s’i botèren e aqueth còr improvisat que cobric eth son deth nòstis instruments. Qu’èra meddia passat d’ua bèra estona, eth monde ja començavan de se n’anar. Colorado que’s levèc e que traversèc era plaça. Sus eth sòn passatge, que hadia tòcamaneta, arrident e amistós. Que pugèc en autò e, deth temps qu’era Cadilhac grandosament s’aluenhava, eth que contunhèc de hèr de granis saluts dab era man.

                                                                                                          d’après Albèrt Peirotet

Que l’aperavan Colorado

Eth American

Dab eth solelh, era musica e tanben eth vin blanc, era Hèsta que començava, era Hèsta demorada e preparada, era Hèsta que torna cap sonque un còp per an e on cadun, se vòu amusar tant que posca e còste que còste.

Tot d’un còp, que m’avisèi que s’i passava quauquarren. Que i avec esclacassats d’arríder e piulets e un tepèr monde ath mieg dera plaçòta. Colorado qu’èra arribat, entornejat d’un dotzenat d’òmes de son atge, que’u hadian coma un cortègi. Un que l’avia panat eth capèth e que’u hadian passar de man en man ; cadun que l’ensajava un momentòt, e d’aqueth temps, eths autis ja se n’arridian coma torçuts. Colorado qu’arridia de bon còr eth tanben, amusat e bonifaci. Qu’èra eth sol a portar un capèth. Totis eths autis qu’avian eth beret en cap ; pr’amor, a casa nòsta, eth capèth qu’é taths estrangèrs e taths arriches, tà capulats coma eth medacin o eth notari.

Ua minuta o duas que’u ví : n’èra cap a dètz mestres, just en fàcia. Qu’èra plan eth. Colorado, eth American, que totis a Casteròt hestejavan coma un eròi, qu’èra aqueth Marcèu mespresat de Labroquèra, que vivia de pan e de sardinas e que dromia peths bòsques. Aqueste òme deth costume nau, eths solièrs plan cirats, encravatat, dab un polit capèth e que hadia eth mossuròt en Cadilhac, qu’èra eth picaire de Labatut, que copava lenha a seishanta-cinc liuras era estèra…

N’èra cap possible ! Se no’m va caler demorar ara mia plaça, qu’auria corrut de cap a eth, entà saber. Que m’auria aueitat sense me conéguer, que n’èra segur. Apias, n’avia cap pensat de demandar tà Fernand s’eth American avia un besson… E sosias perfèts, qu’exista…

Justament, ara que tornava, eth men companhon. Qu’avia eishermentat e que tenguia ua botelha ena man. Tanlèu que’u vic, eth American que’u gahèc a braçat. Que demorèren atau ua bèra estona, eth aún gran e prim, eth aute petiu e mau rasat.

« Gran macarèu de Colorado, çà hadia Fernand, que m’arreconegues, bessè ! Se’t brembas qu’èram amics, ena escòla, tu e jo… Tè, beu un còp, aqueste n’é cap piqueta ! No’t harà cap mau. Açò n’é cap era coca cola, eh ! N’i a cap atau en Colorado ! »

Que beveren ; eth aún ath darrèr deth aute, e que s’anèren ataular devant er’aubèrja. Aquiu, qu’entonèren Bèth cèu de Pau. D’autis bevian un còp, ja s’i botèren e aqueth còr improvisat que cobric eth son deth nòstis instruments. Qu’èra meddia passat d’ua bèra estona, eth monde ja començavan de se n’anar. Colorado que’s levèc e que traversèc era plaça. Sus eth sòn passatge, que hadia tòcamaneta, arrident e amistós. Que pugèc en autò e, deth temps qu’era Cadilhac grandosament s’aluenhava, eth que contunhèc de hèr de granis saluts dab era man.

                                                                                                          d’après Albèrt Peirotet

Que l’aperavan Colorado

Sorina

Marilís Orionaa

Santiago de Los Caballeros

Lo 1^èr de garba 1897

T’escrivi uei, sorina mia,

Entà que sapis atau com ei,

De qué non tornarèi pas mei,

Pas jamei.
Que soi malaut, que’m vau morir,

Que m’ac a dit, ger, lo medecin,

Sorina mia.
Voi pas que n’agis un gran chegrin,

Quate potons, que’t hèi croishir.
E a mair,

Prauba mair,

Que diseràs que lo son hilh,

Acerà hòra, aus arranguilhs,

Dessús ua isla de la mar, sorina mia,

Que la demanda lo son perdon

D’estar l’encausa deus sons plors.

B’aurí aimat, sorina mia,

Que’m cossirèssis a l’arrajat,

Tà quan baishèri deu batèu

A Bordèu.

N’èi pas crubat argent ni òr,

Qu’èi espravat las hèitas deu sòrt,

Sorina mia.
De tan herotge que son vadut,

Sèi pas si aurés reconeishut

Au ton hrair,

Praube hrair.
Soi insomés devant la lei,

Cau pas bailà’s dab un saunei.

A mensh d’està’m tostemps estujat,

A noste, que m’aurén gahat.

Soi barruèr, sorina mia,

Podí pas víver casaliquèr.

Dempuish mainat, qu’èi bròcs au cuu,

Mei que tu !

Qu’èi vist país enlusernats,

Òmis e hemnas tots pingorlats,

Sorina mia.
Ad aqueth jòc, qu’ac èi tot perdut,

E la santat, e la joentut.
Aquò rai !

Aquò rai !

Que pregaràs entau ton hrair

E, quan torni lo mes de mai,

Enper ma tomba, vè flocar, sorina mia,

Dab ua branca de lilàs blanc,

La crotz qui espia tau cochant.

Sorina

Marilís Orionaa

Santiago de Los Caballeros

Lo 1^èr de garba 1897

T’escrivi uei, sorina mia,

Entà que sapis atau com ei,

De qué non tornarèi pas mei,

Pas jamei.
Que soi malaut, que’m vau morir,

Que m’ac a dit, ger, lo medecin,

Sorina mia.
Voi pas que n’agis un gran chegrin,

Quate potons, que’t hèi croishir.
E a mair,

Prauba mair,

Que diseràs que lo son hilh,

Acerà hòra, aus arranguilhs,

Dessús ua isla de la mar, sorina mia,

Que la demanda lo son perdon

D’estar l’encausa deus sons plors.

B’aurí aimat, sorina mia,

Que’m cossirèssis a l’arrajat,

Tà quan baishèri deu batèu

A Bordèu.

N’èi pas crubat argent ni òr,

Qu’èi espravat las hèitas deu sòrt,

Sorina mia.
De tan herotge que son vadut,

Sèi pas si aurés reconeishut

Au ton hrair,

Praube hrair.
Soi insomés devant la lei,

Cau pas bailà’s dab un saunei.

A mensh d’està’m tostemps estujat,

A noste, que m’aurén gahat.

Soi barruèr, sorina mia,

Podí pas víver casaliquèr.

Dempuish mainat, qu’èi bròcs au cuu,

Mei que tu !

Qu’èi vist país enlusernats,

Òmis e hemnas tots pingorlats,

Sorina mia.
Ad aqueth jòc, qu’ac èi tot perdut,

E la santat, e la joentut.
Aquò rai !

Aquò rai !

Que pregaràs entau ton hrair

E, quan torni lo mes de mai,

Enper ma tomba, vè flocar, sorina mia,

Dab ua branca de lilàs blanc,

La crotz qui espia tau cochant.

SORINA

Qu’é ua cançon en gascon deth Biarn (biarnés) de Marilís Orionaa. Que’s presenta coma ua letra : un Gascon partit cercar fortuna en America qu’escriu ara sua sòr, demorada en país.

Mots e expressions

sorina : petiva sòr

garba : ací qu’é eth mes de julhet (eth mes on començavan d’amassar eras garbas de blat)

uei : aué

quate potons te hèi croishir : que’t puni, que’t haci un poton

acerà hòra : plan luenh

aus arranguilhs : sus eth punt de morir

cossirar : vénguer cercar

a l’arrajat : ath solelh > ua (ar)rajada

crubar : trobar

qu’èi espravat las hèitas deu sòrt : n’è cap avut chança

herotge : sauvatge

vadut : vengut

hrair : frair

bailà’s dab un saunei : soniar, peguejar

estujat : amagat

barruèr : vagabond

èster casaliquèr : demorar a casa

aver bròcs au cuu : èster poliçon

enlusernat : illuminats

pingorlat : mirgalhat

joentut : joenessa

enper : ath lòc de

flocar : florir

espiar : aueitar

Gramatica : eth subjonctiu present : formacion (cf tablèu) e emplec :

-         Que cau qu’eths dròlles sapian era cançon.

-         Ditz-le que venga.

-         Hè ethçò que volhas !

-         Que venguerè quan posca.

Aplicacion : arrevira en occitan (ex notat / 10) :

-         Nous voulons que les enfants jouent dans le pré.

-         Il faut que ton père vienne à la maison.

-         Je crie pour que tu m’écoutes !

-         Quan tu passeras, tu porteras du pain.

-         Elle me donneras ce qu’elle voudras.

Culturau : era immigracion gascona en America : eths Americans (cf fica)

Compara eths dus « Americans » :

« Colorado » e eth dera cançon de Marilís Orionaa.