Cançons deth campanèr d’Aspèth.

q Andriu Boèri (1821-1879).

Qu’ei nascut a luchon, mès era sia familha qu’ei d’Aspèth ont va passar tota era sia mainadèra (escóla primari). Push, que se’n va tath seminari de Polinhan ont descobris era poesia. En 1844, qu’ei nomenat fonccionari a Aspèth e que cominçarà de viatjar. Que serà sovent tengut lonh deras sias terras natalas. Qu’acabarà son tribalh a Pamièrs.

Ua estatua de marbre d’Arguenòs (un busta) qu’estèc arrealisada peth escultor Medevski e que’s troba auèi sus era plaça publica d’Aspèth.

q Questions sus eras cançons (botadas en grafía normalisada).

· Paisan de Cagira.

- Qui son eths personatges ?

- On se debana er’accion ?

- Que prepausa era Dama ath prumèr coplet ? Perqué ?

- Quina sòrta d’arguments son emplegats pera Dama ena cançon ? Tà quina tòca ?

- Quinas son eras arresponsas deth paisan ?

- Perqué non vòu deth amor dera Dama ?

- Comentatz eras tres darrèras linhas dera cançon.

· Er’arrata-cauda.

- Quinas son eras diférencias entre er’arrata-cauda e eth arrenolat ?

- On demòra aqueth audèth de malur ?

- Que hè deras sias jornadas ?

- Arrelhevatz eths noms balhats peth autor ar’arrata-cauda.

- Aima aquera bèstia ? Perqué ?

· Escrivètz un dialogòt entre er’arrata cauda e un arrenolat.

.................................................................................................................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................................................................................................................................. ................................................................................................................................................................................................................................................................

Bibliografia : André Bouéry, musicien et poète gascon, Pyrégraph éditions, association Catherine de Coarraze.

Eras cançons que deven èster mesas en grafia normalisada e adaptadas peths dròlles.

Er’arrata-cauda

I

En país deras arrenòlas

Davath eth nòste cèu tan pur,

Arrata-cauda de malur,

Serias-tu, dides-nos òc, que vòlas ?

Detras un segàs,

Davath un gamàs,

Dab un vielh cucàs,

Perqué non te’n vas ?

Ena tuta’scura,

Qu’era vop se cura,

Anèm ! Amaga-s ! ! !

II

Er’arrenòla nos agrada

Ath miéi deths nostis cabirós

Tu, nipò, traste dangerós,

Arrés non t’i vòu véder penjada !

III

Era, trabalha, va, ven, canta,

Ath ninc deths sos arrenolats...

Tu, sòr pelada deths arrats,

As jamès hèit arren, fenianta ?

IV

Era, n’aima era sia familha,

E son país, e sa maison...

Tu, qu’aimarias, dides, arrespon ?

Se mair non ès, de qui ès hilha ?

Era, drom quan tot ei plen d’ombra ;

Tu, sòrtes quan sòrt eth calelh ;

E non cerca qu’eth sorelh ;

Tu que cerca era net sombra.

V

Arrés, arrés, audèth estranhe,

Dab arrenòla non’t confon :

Qu’as eras alas de demon,

Era n’a bèra alas d’ange.

Arrenolat

I) Troba era bon’ arresponsa.

q Qu’èm ara fin der’annada 1918 quan‘s debana aquer’ istòria.

q Qu’ei ath cap d’an d’aquest’annada 2003 que s’escana eth pòrc en aqueth film.

q Aquer’istòria qu’ei hòrt vielha, deth temps deths romans.

II) QCM

- S’escana eth pòrc entab :

Un martèth
Un fusil
cotèths

III) QCM

Era familha Salat e lors amics son venguts entà :

hèstejar
minjar e béver
jogar ath « gat jugat »

IV) QCM

Eth hilh, Pèir, demòra ena sia cramba pr’amor que :

n’a cap hame, qu’a tròp minjat.
ne vói pas encontrar era hilha de qui ei amorós.
ei desfigurat per ua blaçadura de guerra.

V) Arrevira en gascon.

a) C’est un film qui évoque la fête occitane du cochon.

b) La honte l’empêche de se joindre à sa famille et à ses amis.

c) Il reste dans sa chambre et observe le repas.

d) Il faut tuer l’animal, le peler et le préparer avec un couteau.

Paisan de Cagira

I

Era Dama d’aqueth castèth

Que m’a dit : « Paisan de Cagira,

Lòga dab jo ! Ton mustureth

Non vau mon pan blanc coma cira. »

- Sia de ségle sia de carron,

Madama, ç’è jo dit, dab hame tot que passa ;

Mès pan non n’i a d’auta bon

Qu’eth de casa croishit sus plaça.

II

Era Dama d’aqueth castèth

Que m’a dit : « Paisan de Cagira,

A casa mia tot n’èi tan bèth

E tan ludent que’s uelhs ne tira. »

- A praube paisan mau s’escai,

Madama, c’è dit jo, d’aver lòdja daurada !

E teulet estret de papai

Mès qu’eth vòste que me’n agrada.

III

Era Dama d’aqueth castèth

Que m’a dit : « Paisan de Cagira,

A casa mia concert navèth

De bèra gent tot dia n’atira ! »

- Enas nòstis bòsques tanben,

Madama, ç’è jo dit, musicas i a de bèras ;

Eth arrochinòu qu’arreprén

Eras cançons deras guelhèras.

IV

Era Dama d’aqueth castèth

Que m’a dit : « Paisan de Cagira,

Lòga’t dab jo ; Dab lo capèth

Mons vailets de mossus qu’an tira. »

- Paisan jo que soi tot sancés,

Madama, ç’è dit jo, de cambiar non s’i ganha

Paisan ! mès crestian, mès francés

Ara moda dera montanha !

Era bastanada se jòga deth temps.

Questions sus eth texte.

- Quina ei era natura deth document ?

- Quina ora ei tre ‘ra debuta der’istòria ?

- On se debana aquer’istòria ?

- Qui son eths personatges ?

- En que consista aquera tradicion ?

- Quin s’apèran eras campanas ?

- Que an d’especiau ?

- Ei aisit de las hèr virar ?

GRAMATICA

I)Era bastanada que’s joga deth temps.

- Eths participis passats.

- Expressions particularas :

a) a quauqu’arren pròch / a vista de nas...

b) de cap envath / de cap a...

c) en tot...

d) n’a cap jamès

- Vocabulari desconegut

- Eras marcas deth temps.

II) Paisan de Cagira.

- Era comparason.

- Er’oposicion.

- Era progression der’istòria (esquèma narratiú e actanciau)

- Civilisacion (eth sentiment d’èster francés en tot parlar patoés, d’un paisan montanhòl).

- Era tematica medievala dera pastorela.

III) Er’arrata-cauda.

- Vocabulari desconegut.

- Era comparason.

- Eth mòda interrogatiu.

- Eths pronoms d’insistancia.

Era bastanada que’s joga deth temps.

(Arrevirada d’après eth article d’Emmanuel Poupard paregut ena Despacha deth 25 deceme 2000.)

Que son dètz oras deth ser, a quauqu’arren pròch. Eths contravents deras maisons que son barrats. Totas eras lums que son amortadas. Eths abitants deth vilatjòt d’Izaut, en Comenge, que somelhan. Totis ? Non. Ua punhada d’individús arrodejan encara autorn dera glèisa. Panaires ? Non. Pilhaires ? Tanpòc.

Qu’ei ua tradicion que cadun coneish a Izaut. Dempush un sègle ath mens, eths abitants que saludan eths eveniments der’annada ath arritme deras campanas dera glèisa. Ath moment de Nadau, Nònò, Filip, Momon, Ludò, Bastien, Dede, Sèb, Fabien e La Roulha qu’anoncian er’arribada de Nadau. Cada ser pendent era setmana que davanteja era neishença deth petit Jesus, que perpetuan era tradicion deras aubetas. Eths amics emprontan eth escalèr de boès dera glèisa qui puja en colimaçon de cap envath ath campanèr. Qu’arriban ath somet e que se despartisson eth tribalh. Ua persona tà Margarita, era campana petiòta. U’auta tà’r’Albertina, era mejana e duas tà hèr virar era més bèra - que pesa ua tòna - susnomada Batistina. Cadun tira dera sia pòcha bolas-quiès o coton. Qu’ei partit !

« Qu’ei ua hòrt vielha costuma gascoa precisa Magdà Pèirefita, era memòri deth vilatge. Eths joenis que lançan eras campanas ara grana volada : era bastanada en gascon. Eras campanas que son estadas balhadas ara debuta deth sègle pera familha Ribis qu’avia hèit fortuna enas Americas. »

Eths ómes valents que perpetuan aquera costuma, qu’an fòrça fisica e mentaua. Tirar eras campanas en tot s’ajudan entab ua còrda, qu’ei meslèu aisit. Hèr sonar eras tres campanas ara man ara grana volada, qu’ei u’auta ahèr.

« Qu’ei fisic de hèr virar era més bèra, solinha Sèb après eth esfòrç. Ara debuta, que la cau lançar. Qu’ei aquò eth més dificile. Après que va tot sol. »

Que sia eth curè deth vilatge o eths abitants, cadun qu’ei fièrt d’enténer sonar eth campanèr quan i a grans eveniments. Quan i a maridatges, batismes o comunions, se pòt enténer era bastanada. Eras campanas qu’an tanben saludat era victòria dera França sus eth Brasil en 1998 !

« Qu’eram entà prats, que’s bremba Emili d’Encausse, 76 ans, un abitant de pura soca de qui era familha n’a cap jamès deishat Izaut. Que hasia calor. Qu’èra de cap a tres oras dera vrespada. Aqueste dia de 1944 quan avèm apres era Liberacion. Après era jornada, eth monde que se son dirigits de cap tàra glèisa. Eras campanas qu’an sonat pendent ua jornada sançèra entà hèstejar eth eveniment. Cadun seguissia eth aute ».

Més qu’ua tradicion a Izaut, era bastanada qu’ei devenguda ath hiu deth temps un baròmestre dera jòia dera gent deth vilatge.