SE SERVIR DE TÈXTES, D'INTERNET e D'UN LEXIC

 retorn a maites documents - acuèlh

2. ADREIÇAS DE SITIS per preparar de leiçons e/o favorisar las recèrcas d'informacions escritas e de documents iconografics pels escolans, sul tèma causit per motivar la presa de paraula.

3. PICHON LEXIC TEMATIC [LENGADOCIAN / GASCON] per favorisar l'expression orala o escrita 

La castelana e lo pelharòc - Lo Masòt - Grabaret de Montredon - Un mainatge pèlblond

 Max Roqueta , Verd Paradís I, Lo bon de la nuòch

ennaut

Lo còr de las jòunas dròllas - L'amor al teatre… - Calabrun romantic - La bela aventura - Un perfum d'abrial -

 Calabrun romantic

ennaut

Los Mossalons - Las Greladas - Lo Pòrc - Las aurelhetas -

 Anàvem de nonent, nos dezuelhant per espiar a nòstres pès los mossalons al capon negre o rossèl. Quand los vesiam dins la bruga resconduts, los trasiam de genolhons, en los mainatjant coma de reliquas. Dins nòstre guirbon los arrengàvem amb amor, e sens nos atardivar, deçà, delà, pertot, cercàvem lo parelh.

I aviá de sasons ont naissián un aicí, l'autre ailà, e caliá córre un briu per acomolar la guirba. Arribava sovent que sortián coma d'avelanas, e los caliá trobar de pautas en paupant dins la mossa e la vistalhant pial per pial. Mas coma lo còr polsava quand per bonur tombàvem sus una clocada de bèlses, aladats, semenats a l'entorn d'una caborna coma los parapluèjas a la fièra un jorn de bacairòls. Alara lo guirbon èra lèu comol ! Alara se vendemiava ! Nos arribava pro sovent que la guirba èra pas pro bèla. La laissàvem còsta un rove e fasiam de pinèlas amb de flaujas de ginèst. Quitàvem lo camiàs e lo'n emplenàvem. Aqu'èra los jorns benasits, los prumièrs jorns ont èrem sols encara per las castanhals. (…)

Totes fièrs de nòstra culhida partiam a l'ostal, ont vistament, nòstra maire nos aprestava un dejunar saborós. Après una galopada de tres oras la fam nos curbelava. E quand sentiam dins la padena se daurar un platat de botairòls, lo torril passava e lo sabròt que no'n trachàvem pas, tant asugàvem d'onorar lo taston de nòstra vendemia.

Qu'èran bons ! Recaptavan totas las sentors de nòstra tèrra feconda, tota la vertut dels mila perfums sauvages, lo velor celestial de la mossa e del fuelhum, la pintadura meravelhosa que montava dels falièirasses en aqueles matins encantadors.

Enric Mouly, Mas Espingadas,

Rodés, ed. Carrere, 1945

Amb las burgalhas, jos las fuèlhas cercàvem un faudalat de castanhas, de las melhoras. Sabiam que tal e tal castanhèr èran de la Rossa aboriva, de la Rossa gròssa, de la Bèla del Var, de la Vertuaga, de la Savòia, de la Grisòta, de la Cremada, de la Tarauda, de la Polida, de la Gramonda, de la Mendicona, de la Redonda, de la Tardiva. Anàvem tot drech a-n-aquelas qu'an la palalha fina e la meulha saborosa. Quand n'aviam una pervesion, assièges al prèp del fuòc dont las petegas nos amusavan, las brecàvem d'un còp de dent una per una. E quand i aviá pro brasa, las getàvem dins lo caliu e las i amagàvem per que se cremèssen pas.

Al cap d'un moment : pin ! pan ! d'unas petavan coma de còps de fusil que nos fasiam cutar e nos encantavan. Puèi, de nonent montava una sentor que nos regaudinava : una sentor gromanda d'auriòls, totes cauds, talament temptadissa que sentiam dins las tripas una fam que nos torava. Amb lo furgon bolegàvem la grelada per que la calor pressèssa pas tròp , viràvem e reviràvem dins las belugas caufadissas las castanhas que confissián. (…)

Per los engolar quand nos estofavan, anàvem culhir qualquas pomas a la carpièira. E las pomas, e las castanhas, tot èra tan saborós, que uèi encara, qualques còps, a la sason, l'enveja me'n pren de tornar far una grelada al fons dels bosques desfulhats.

Enric Mouly, Mas Espingadas,

Rodés, ed. Carrere, 1945

Es ara que lo trabalh comença. Dins un res de temps tot es estat recaptat. Cap de traça d'òmes. Cada femna a lo cotèl als dits e descopa, trenca, emmenuca, desòssa. La grasala s'emplena. E quin charradís aquí dedins, al torn d'aquela porcalha ! Caduna ditz çò siu e tot aquel parladís se barreja coma la carn qu'escampilham dins lo pairòl ont l'aiga ten de gorgolhar.

I a que la man de la mèstra per adobar aquela salça amb porats, clavèls de giròfla, cebas, api, frigola e laurièr, sal e pebre. Un còp cuèit a punt, tot aquò es mesclat amb la sang e remena que remenaràs, tasta que tastaràs.

Encara un pecic de sal, un pecic de frigola. L'embut emplena la tripa que, un còp estacada, se'n va prendre un banh dins aquela aiga bolhenta. Lo tripon es prèst, enrotlat sus la taula. E lo cap del pòrc es aquí, al bòrd de la taula, los uèlhs tampats coma si voliá pas véser, coma si aquela carn li fasiá fasti. L'endeman, torna lo Chocho totjorn amb sa ganibas. Pèrd pas de temps, lo Chocho, e nòstre pòrc, que semblava perdut dins son canton es partejat d'un cap a l'autre, descopat en cambajons, espatlas, canrsaladas, costelhas… N'i a pertot qu'òm sap pas ont se virar. E tornar trencar, espelucar, triar, raspar, salar e pebrar, perfumar e tastar. Per mesura lo molin vira per la salcissa e los salcissòts. Amb las aurelhas e lo morre se farà de past, los òsses carnuts, un còp cuèits faràn lo salat per la sopa e la botariga se coflarà de graissa. (…)

E nos tornam trapar al torn de la taula, afamats coma après lo carèma. Lo vin es bon, lo lombet es rostit a punt que la flaira sola vos fa venir l'escopit a la boca.

Pèire Gougaud, L'Uèlh de la Font,

ed. I.E.O, 1977

La fèsta se contunhava a l'ostal. Tanlèu aver sopat, tanlèu la taula recaptada, espandissiam la toalha blanca per la pastada rituala amb uòus, farina fina e lait. Aicí se fasiá pas pescajons, se fasiá, e se fa encara aurelhetas. L'aurelheta a mai de tenguda, es mai cruissenta. Puèi, la mòda èra aital.

L'aurelheta se contentava pas d'un plat o d'una grasala, li caliá una desca. Que la menina èra urosa de gaubir aquela pasta, de la bolegar, la chaupir amb sos punhs coma si mostava, la trissar, la virar de part, l'embrumar de farina e l'estirar amb una cantina quand èra plan mofla, plan velosada. Aquela pasta teniá tota la taula. Del temps que pastava, l'òli bolhissiá a petit gorgolh dins la padena granda. L'una descopava la pasta en carrats, l'autra l'estirava encara sus la man, la primava coma una fuèlha, sens l'esquirlar, e la cabussava dins lo banh d'òli. Suspresa, l'aurelheta s'estrementissiá, gresilhava, crecinejava, se conflava, se rufava, se bofigava, se daurava coma la mèl. Erèm aquí juscas a mièjanuèit.

Dins cada ostal se festejava, dins cada ostal l'òli gorgolhava, dins la padena granda, se pastava, s'estirava, s'aprèstava una descada de bonur, de bonur per tot l'an.

Pèire Gougaud, L'Uèlh de la Font,

ed. I.E.O, 1977

 ennaut

Nascuda en vila - Monuments - Passant lo pont -

Leis avengudas portavan totjorn la foliá dau monde. La foliá dei pès que se pausavan l'un davant l'autre.

Vila-temple dei mila veituras. A mòrt l'eirisson, la colòbra de la paura tèrra. Lei garbas d'aiga montavan drechas dins l'òrt public;

Dins l'uòu redond de la vila onte naissián lei trimards au cròs dei pòrtas. Onte lei chivaus avián encara picat dei batas.

S'envolavan lei tombas e lei fenèstras, lei negrei fendas, leis escobilhas au vènt, onte leis immigrats se rosigan lei mans…

La catedrala pensuda, eirissada d'espinas, enribanadas, dama-jana, pesava de son pes de silènci viu.

L'auta granja d'abséncia, recapte ultim de tótei lei trebolats, espelonca d'ombra e de lutz pèr cu cercava sèmpre una vida, amont, au cròc dau cèu.

Catedrala, granja-castèu dins la memòria asclada de Janí, bresilhava coma un tavan negre, aquelei que vesiá cade estiu au bòrd dei flors, ailà en cò Renat.

Catedrala, bresilhadís fòrça-mantèn, emborrígol de vila. Coma lei Vèrges de Lordas, lei crotz de leich, Janí ne'n perdiá jamai l'orizont.

Joeu Meffre, Eloïsa o lo viatge fòra l'ivern,

ed. I.E.O, 1980

 I a tanben, a Narbona, de monuments de visitar, mas sabi pas exactament quines.

Lo pus celèbre, aquò's lo Palais del Trabalh, gròs bastimentàs dins lo mai pur estil IIIen Reich, edificat per Leon Blum -çò que dòna de vertigis en matièira d'ideologia. Es un gròs cubàs de ciment, amb de salas dedins. Los Narboneses i fan de basket e de sindicalisme en sautant per dessús de sompets de pissanha de cat. Los concièrges i deperisson ablasigats pel tròp de television e per la malautiá del ciment. Los servicis municipals d'escobilhatge, los enlèvan discretament, sens floses ni coronas, mas al son de l'orfeon que jòga la Jeune Garde per faire diversion. De permanents C.G.T, en sens contra i prospèran, pas tant benlèu coma los de F.O mas pauc se'n manca. Los segonds se reconoisson al pòrt de lornhons e a sa nostalgia de la comuna ont foguèron, longtemps totes, conselhièrs municipals. (…)

En mai d'aquò : de catedralas coma un pauc de pertot, mas una que domina la vila, un estil colonial sègle XIII, una granolha de benitièr autrament que per dire, de C.E.S e una estatua de Ferrol, grandor natura, en bronze de Carrare, ont prononcièri un còp un discors en lenga d'òc al nom de Lutte Occitane a l'ocasion d'una acampada a Narbona de las nacionalitats oprimidas, essent donat que degus dins l'acampada sabiá pas parlar occitan de tant qu'èran estats oprimits aquel monde.

Ives Roqueta, Lo Trabalh de las mans,

ed. I.E.O, 1977

Quilhadas sul peiral del pont, las subrenautas estatuas dels conquistaires mestrejan las doas vilas. Se volián apoderar la Belesa Eterna, mas per aquò, ne calguèt chaplar de monde !

Los passejaires jamai levan lo nas, gardan l'uèlh a posita dels pedestrals. Pr'amor de l'umor. Aquel umor que ma fonccion traquet-traquet me'n desacostuma.

La massa escura del castel plomba la vila del mièjorn. Lo solelh quora trascola entre la bibliotèca e las capèlas lo fa venir d'en-aicí encara mai escur. Amb sas torretas goticas, sas gargolhas amenaçairas, sos corredors labirintics sempre es estat redobtat. Sas cavas se tornan dobrir a cada novèla conquista. Lo castel de l'aborriment. Pr'aquò aganta lo solelh tre primalba que nosaus encara sèm dins la nèbla del flume e de la sòm. Las jornadas amont sempre son estadas longarassas per los presonièrs.

Al passar lo pont, lo monde sembla que son tristes, mas son agach es mai lèste que l'ulhauç. Lo còr batega coma carn que bestieja e lo còs ista mal compesat. Lo flume tirassa refolèris que non mai…

Alem Surre-Garcia, Antonio Vidal,

ed. Le Chemin Vert, 1983

 ennaut

 BESTIARI

Lo sabaud - La domaisèla - Gorpalhon -

M. Roqueta, Les Psaumes de la nuit,

Paris, ed. Obsidiane, 1984

Sus una fuèlha de sesca, çaquelà, una domaisèla blava -d'aquelas que vivon pas qu'un jorn, a çò que dison los mèstres d'escòla-, una domaisèla agusava sas alas, cotelets de seda blava e dançarèla. Era pausada en plena lutz e lentament aletejava. Quand las cavalas veniá, beure o qu'un òme d'equipa trempava sas manassas negras de crassa e d'òli dins l'aiga, la domaisèla se daissava anar per l'aire e voletejava coma una pluma a l'entorn. S'enairava dins lo solelh encara viu, dins lo blau… Virolejava atal mas pas luènh. Tornava lèu al-dessús de l'abeurador, coma emmascada, estacada d'un fièl invisible a son univèrs de transparéncia e de foscor… Lèu, lèu, tornava beluguejar e lisar dins lo rai de lutz, e se pausar enfin sul tròç de sesca, tota blava, tota freula, tota leugièra…

M. Esquieu, E nos fotèm d'èstre mortals !,

ed. I.E.O, 1980

Laurençon pretendiá que dins tota la França

Se seriá pas trobat un cat coma lo seu,

Bèl, ronfut, estirat, linge, lo pel tan viu

Qu'auriatz dich que portava 'n miralh sus l'esquina ;

Bèstia 'fectivament supèrba e pus coquina

Que totes los rainals del nòstre puèch d'Amont.

E dire qu'aquel cat, missant com'un demon,

Lo cap dels galapians, lo rei dels escogrifas,

Era per Laurençon sens dents e mai sens grifas.

Laurençon n'èra fièr, n'èra fat, n'èra fòl…

Li nosèt un riban de seda al torn del còl,

E se brolhèron pas jamai. Quand li sonava :

'Gorpalhon !' d'ont que siès Gorpalhon li miaunava,

E d'un saut èra 'quí suls genolhs del drollon,

E ron-ron, e totjorn pateta de velors,

E totes dos aital pendent d'oras entièras

Fasián quin podiá mai en fait de coquinièras.

Ieu auriá pas sauput a quin donar lo pretz.

J. Bessou, D'al Brès a la Toumbo,

ed. (9e) Carrère, 1974

 ennaut

Jogar defòra -

J. Bessou, D'al Brès a la Toumbo,

ed. (9e) Carrère, 1974

 ennaut

Mercat a Fasavila - Negòcis -

Quinquerlet n'èra extasiat e sens alen : "Quant volètz de totes ?", demandèt el.

O ! siaguèron lèu d'acòrdi. Lo vendeire los [de capèls] li balhèt per…presque res, coma los demandava, e quand plan comptats e metuts l'un dins l'autre aguèt fach lo pretz de carreg, li revenguèron pas a un sòu cadun, remeses sul mercat de Falsavila.

Falsavila, coma son nom o ditz, es una vila de falsièra. Lo mond li son guèrlhes, trufaires e pauc pietadoses. Tanben quand tres o quatre truca-taulièrs aguèron vist descargar totes aqueles capèls demodats sus la plaça de la glèisa, quand aguèron vist apilar contra la crotz fargada totas aquelas vièlhas formas, lo paure Quinquerlet n'aguèt pas besonh de far passar la trompeta per ramosar son mond. La novèla siaguèt lèu espandida, e de las quatre gachas, e dels quatre barris tot çò que podiá córrer : òmes e femnas, joves e vièlhs, arribèron lèu sus la plaça.

Alara ne siaguèt una comedia. Quinquerlet aviá anonciat lo pretz : tretze sòus cadun. Era car, mas se'n chautavan, lo còst retenguèt pas degun. Totes volián causir al còp. Se butavan, se tiravan ; e quand vesián un capèl de pus dròlle que los autres plangián pas de n'espotir cent per l'amanar. Fasián mèmes a la lucha per saber qual l'assajariá lo prumièr. Lo pus fòrt lo cargava, lo metiá davant-darrèr, a la crana. Fasiá dejós mila grimaças e totes a l'agachar s'aufegavan de rire. Puèi, ne cofava los vesins, las vesinas, las polidas sustot, e aqu'èra de novèls pofals.

Tota la jornada venguèt d'assajaires, mas cap crompava pas. Quinquerlet se creseguèt tròp carrestiós e sòu per sòu baissèt lo pretz ; mas, ne vendèt pas maites. Al ser èran a dos sòus pèça. Alara una vièlha orralhèira ne mercandegèt una dotzena, li voliá far nisar los pijons, disiá, e n'ofriguèt sièis sòus. Lo vendeire li perdiá, mas los auriá balhats, per dire de s'etrenar, se al moment s'èra pas levat un vent fòrt coma se'n lèva sovent l'estiu après una jornada de calimàs.

A.Bénazet, Countes a Janet e Dichs de Pierrou,

ed. Salingardes, 1923. (grafia modèrna)

E, d'efièch, n'aguèron pro. A l'òrt avián ajustat un pauc de vinha per far las quatre o cinc barricas de vin que lor caliá cada an, qualques polas e qualques conilhs. L'ostal de Lacalm lor balhava una mitat de pòrc e lo Caisaguet una auca grassa. Bon an, mal an, metián a l'interès una pèça de sèt cents a uèit cents francs. D'aquel temps se podiá pas demandar mai e, amb aquò, fasián figura de rics. (…)

Aviá capitat, mas se cal pas enganar. Totis los obrièrs de la fabrica de Sant-Juèri, a part d'unis capbords coma n'i a pertot e que son mai de plànger perque son d'abòrd de maluroses, fasián coma el. Totis avián un òrt, grand o pichon, los uns a l'entorn de l'ostal, los autres dins lo campèstre. N'i aviá que levavan de negòcis que las femnas tenián. Aicí una espiciariá, alà un masèl, endacòm mai una merçariá o una quincalhariá.

Cada jorn, amb la creissença de la fabrica, creissiá lo vilatge novèl de Sant-Juèri Bas. D'ostals s'edificavan, de carrièras de nosavan… La Compania dels Camins de Fèrre del Miègjorn aviá bastit una linha que veniá d'Albi e que suprimiguèt lo carreg que desfonsava lo camin unenc. Cada jorn, las tèrras que podián servir a quicòm s'avaloravan, e aquí, qu'autres còps i aviá pas res, un mond, nascut de la fabrica, trobava sa vida.

A.J. Boussac, La Fabrica,

ed. I.E.O, 1971

 ennaut

Una teleta aliscada ! - La Mòda -

Qu'èra bèl, Joan-Francés, ambe sa teleta aliscada ! - Unas bragas de basin gofrat, a banda, li tibavan suls pompilhs coma'n parelh de cauçons nòus. De sous-pieds, - dos correjons, - estiravan los cuissals sus d'escarpins de pèl bronzada, guingassonats e flocats de dos palms de cabelièra larja. De la badaga al cavilhar, l'escavadura daissava bluejar los debasses a còsta de melon. L'abit de la nòça, a coga d'agaça, li potonejava los talons, èra coronat d'un colet (…) picat e repicat ambe son nom jost la doblura color de verdet e de rovilh. De botons en coire alusentit, fòrma campaneta, fugissián sus doas rengas vèrs las espatlas. Un gilet roge (…) èra de faiçon tala que son bombet repetelhat semblava en preson dins una cinta de porcatièr.. - La cadena de la mòstra, en crisocal, ondrada d'un gosset embrumat d'argent e d'una lentilha a facietas que podiá servir de palet li batiá suls genolhs coma'n balancièr de pendula. - Un torn de còl balenat, veritable carcan, li teniá los uèlhs a quinze passes davant el e daissava fòranisar dos triangles de camisa, pus reddes que de tòla, que li levavan las aurelhas en l'aire. Se los pavilhons sagnavan pas, es que lo cuèr èra tanat e dur. - Lo capèl èra espactaclós ! N'i aviá per metre las mans sul cap en cridant totjorn : Jèsus !… representatz-vos un canon o un grand tuièu de poèla ambe d'alas d'un travèrs de det. La pus leugièra ventarinada menaçava de descofar Joan-Francés, forçat de téner l'aplomb per tresbimbar pas jost aquela torre.

Aquiles Mir, Lo Lutrin de Ladèrn, ed. I.E.O, 1978

De París, aquel estiu, la Tata d'una cosina d'un nebot de la bèla-sòrre de ma maire venguèt passar a l'ostal una quinzenada. Admiravi son lengatge rafinat, car ai pas besonh de vos dire cossí tractava la lenga d'òc. La compreniá encara malgrat tot, sonca que la granda abituda li fasiá preferar lo franchimand. La compreniá encara e mas la parlava, tot còp, per rire, en la mirgalhant d'apostròfas coma aiçò : "- Ah ! dis donc ! - Tu parles ! - T'as pas vu ? - Qu'i dit ! - Mince alors ! - Ben quoi ? - Ta bouche ! - Ah ! ben zut ! - Oh ! vrai ! - La barbe ! - Ferm'ça !"

Ieu trobavi aquò polit e pas tròp complicat. Tanpauc que foguèsse, demorada un autre mes, en li m'aplicant, cresi que i auriá fach rampèu.

Sentiá bon coma lo chocolat e, de ma trassa de vida, a part benlèu lo retrach de Madame de Sévigné sus mon Istòria de França, aviái pas vist ren de tant elegant. Aviá de gants, una ombrèla, de talons ponchuts. (…)

Per ieu, la Tata, realisava un ideal de beutat espectaclosa. E patissiái de veire que jamai, nani, me seriá pas donat de l'egalar sus aquel sicut.

Quand me vesiái, pecaire ! ambe mon camiàs de crosat negre, mon beret de lana e mos esclòps pesucs, compreniái ben que i avia una barramenta entre nosautres dos. E coma la Tata ne parlava sovent, saupèri lèu qu'aquela barramenta s'apelava la Mòda.

Enric Mouly, Mas Espingadas,

Rodés, ed. Carrere, 1945

 ennaut

Lo Tram - Lo Tren de nuèch - Una pana -

 La prumèra question qui'm pausèi, en arribant a Pau, qu'estó la de saber la vitèssa deu "Tramvay Urbain" qui lavetz carrejava la gent per las carrèras deu capdulh biarnés. E hasè vint, e hasè trenta quilomètres a l'òra ? La causa s'ameritava reflexion. Los mei atrevits que'u corrèn au darrèr, e que'u gahavan a la volada, com qui peta ! Que v'at juri !

Qu'enteni enqüera l'esquira segotida de pos per lo pè de l'emplegat quan un gran car de tojas baishat deu Pont-Long e boçava shens se'n dar lo camin de Jurançon. En noveme que plavè. Lavetz a la sortida de Sent-Cricq, que s'apielàvam au mei har sus la plata-fòrma. Prestit, sarrat, dens un còrn a non pas poder bohar, que m'esglachavi lo nas contra l'arrea de quauqua hemnassa. Devarar n'èra pas aisit, e tà d'aquò que deví piular com un bitòt.

A maugrat aqueras meishantas pausas qu'aimavi la horrèra deu Tram e aquera mesclanha de caochoc mulhat, de roge deus pòts, e l'aulor de tabac gros qui's marivada dab la hemsa de guit, sonque lo dia deu marcat. Lo Tram qu'èra lo Senhor ! Tot que plegava davant eth, los fiacres de Mossur Ranguedat, los camions ragòts e ventorruts de l'enterpresa Lalana e Cia, e dinc a las carriòlas militaras qui n'anavan au pas, com qui drom. Lo Tram coronat d'eslambrecs vriulets que se n'anava com lo vent dens un tarrible calhavari de herralha, e jo, la figura premuda suu carrèu, que legí lo men navèth libe, paja per paja : Pòrta-Nava, Espitau, Pòsta. Hala-Vielha, Prefectura, Plaça Gramont. (…)

B'èra sustot amistós lo men "Tramway" qui s'atrassava d'un cap a l'auta de la vila mainadas e mainatges, òmis e hemnas, paisans e curès, sordats e obrèrs, tot lo puple paulin au miei deu quau e'm sentivi com lo poric devath la cloca.

R. Lapassada, Sonque un arríder amistós,

ed. A Tots-Per Noste, 1975

Lo vagon èra desèrt. Totes los compartiments los aviái espepissats, un aprèp l'autre ; levat lo nòstre, demorava pas de bagatges dins cap. D'unes èran atudats, dins los autres lo lum cremava ; los aluquèri totes. Cacèri l'ombra defòra. Casqueta tardariá pas a venir… Sabiái que seriá lo darrièr còp. Lo temps bastissiá pèira a pèira una paret que m'enrodava. Èri condemnat a confir dins un potz que s'enauçava de contunh. Tornèri dins lo meu compartiment que lo bruch del tren emplissiá tot. Es aquí que remarquèri dins lo canton de drecha, roge dins sa gàbia de veire, lo martèl per copar la vitra per en cas d'accident, estacat amb una cadena fina.

Quand l'aguèri en man, lo coratge me tornèt. Mudèri los bagatges que demoravan dins lo fialat d'esquèrra e me jaguèri sul ventre dins lo de drecha, lo martèl dins la man, al dessús de la pòrta, aprèp aver atudat lo lum. Comptavi que Casqueta cercariá a alucar en clinant lo cap, que lo boton èra un pauc bas. La barra del mièg me quichava lo ventre, mas la sentissiái pas, tibat qu'èri dins l'espèra d'un novèl contraròtle. De tot biais, seriá lo darrièr. Coma un vaissèl de fèrre, lo tren m'emportava, passatgièr clandestin, fòra del temps e del règlament.

Robèrt Martí, L'Ombra doça de la nuèch,

ed. I.E.O, 1981 

Dins la lutz indecisa e capolada dels fars, assajava de badas de reconoísser la rota e, de còps un rocàs, un arbre sortit de la ramada e de l'escur, una virada m'indicavan qu'aprochava de l'embrancament que me menariá a la masada, a mon ostal onte degun m'esperariá dempuèi que i èri vengut per enterrar ma maire.

Tre lo primièr recoide, la veitura que sanglotava, los fials banhats de segur, amenacèt de tombar en pana. Accelerèri e aguèri tot just lo temps de me garar, cossí quicòm, après lo pont, abans lo rapalhon, contra una bòrna. I aviá pus res a faire. Atudèri los fars, escotèri la pluèja que cessava pas. Pichon a pichon capitèri a destriar la rota dins lo negrum arroquit. Esperèri un moment, assagèri per aquit de consciéncia de demarrar sens resulta e me resignèri a percórrer los tres quilomètres que restavan a pè. Sul sèti de darrèr, prenguèri lo sac de viatge -pesava gaire-, e me carguèri lo caban. Tampèri la pòrta e comencèri a montar vèrs lo vilatge, de clucons quasiment, guidat per desir ancian, dins aquela atmosfèra frecha e doça e banhada e soscavi, entre esmogut e tresvirat a la longa marcha uterina d'Arthur Gordon Pym mentre que, còr e uèlhs escarcalhats, còs tendut, alen en espèra, sentissiái dins mon pitre lo baticòr se fondre ambé l'aire, e las odors primitivas.

F. Vernet, Qualques nòvas d'endacòm mai, 'Miquèla',

ed. I.E.O, 1976

ennaut

 Composicion musicadissa -

 Composicion musicadissa

Pus de relambi ! tot lo batant del jorn e de la nuèit sa man va, ven, coma 'na naveta de teisseire ; e quand troba pas lo re-mi-fa-sòl que cèrca coma 'na espilla menuda, fa tripet e se descrestiana com'n sacre-mon-ama, el qu'ai vist docet e manhac coma'n anhelon.

E despacientada pel charpin, s'adreçant a son òme, al retorn de la glèisa :

- "O, belitre ! alegant !" li gisclava al ran del nas. "Diga-me quora te plairà de finir ton maudit tridolet, que me fas carcinar l'ama e rebolir tot lo sang de mon còs ?"

- "Clava ton bèc, m'amor, se vòls pas que te lo cordure sens fial ni agulha", li rebecava Joan-Francés, tranquille coma'n buta-ròda. "Sabes fòrt plan qu'aimi pas d'èstre chapitrat. Emmaila-te, sioplèt, de tos afars, que consistan tot uniment a far trotar l'ola e a trocelhar lo caga-nis".

Aquò dit, tornava a son sicut erat desesperant. E l'isanha, enemiga de la patz de la familha, contunhava de senhorejar dins l'ostalet en dòl.

E lima que limaràs, e rafina que rafinaràs. Enfin a fòrça, los solòs fan piu, las brodariás paletan, los còrs flamban lo pelhenc, car lo compositor b'a tot asondat de l'uncha cremanta de son inspiracion (…). Lo trabalh es definit a la clau, ediu.

Los aires trespòrtan Joan-Francés. Sa gaunha torna fresca e sa cresta roginèla ; diriatz un cadet de quinze ans. (…)

Aquiles Mir, Lo Lutrin de Ladèrn, ed. I.E.O, 1978

ennaut

Lo pretz del vin - Lo desespòrt - Los interes de detz-e-ueit uus -

Las còcas, las èri anadas quèrre a l'espeçariá. Davant ieu, la femna de Bonaure se fasiá servir. Agachavi las mercadisas e soi estat estomagat pel prètz d'una botelha de Champanha : 6.000 francs vièlhs. Siblèri e la maire Tomàs, que li pausavi la question de saber se la vendriá, me tornèt :

- "Ajatz pas lagui. Vos o pòdi dire, i a de mond aicí que me'n crompan cada jorn. Vos dirai pas que son de mond d'aicí. Me comprenètz. Bogre qu'ai pas de lagui, non !"

- "Anatz faire fortuna !"

Acabèt de servir Dòna Bonaure, puèi reprenguèt :

- "Riscatz pas res. Sabètz pas que, quand lo Tomàs anèt s'aprovesir, èra sul punt de ne prene una de 60.000, pas que per veire un pauc !"

Es pas possible ! Aviái pas idèa que i aguèsse de vin tan car…

- "I a pas de prètz. Ieu me demorariá pel travèrs de la gòrja, pas que de pensar quant cola lo veire ! E i a de mond, vos o tòrni dire…"

Sul pas de la pòrta, la femna de Bonaure èra aplantada a escotar e fasiá de òc de la tèsta.

Vaselhas, Coma perdonam pas…,

ed.I.E.O, 1973 

Se, per asard lo fotbòl vos sembla tròp professional, se Roland Garròs es tròp "brancat" e lo Torn de França tròp populari, vos demòra lo refugi grand de l'espòrt amator : "Los Jòcs Olimpics", que aquí, jos la bandièra de Còca-Còla, los amators "esponsorisats" sautan, corrisson per l'onor e la medalha… e una punhada de "dollars".

Pensatz que l'argent gasta l'espòrt ? Alara jogatz als nòstres jòcs, fasètz de tambornet o de quilhas, aquí seretz segur de far pas fortuna, mas tornaretz trapar lo gost, lo vam e lo plaser. Mas aquò es pas d'espòrt, es sonque un jòc tradicional, que l'espòrt, lo vertadièr es lo que passa a la telé entre doas (o un fum de) publicitats.

Se qualqu'un vos ditz que lo malastre ven que i a tròp d'argent dins l'espòrt, podètz respondre que non, que lo problèma es sonque que demòra encara tròp d'espòrt dins l'argent e qu'aquò es pas sanitós.

Robèrt Martí, Pichòtas novèlas del front,

ed. I.E.O, 1997

I avè un còp un marchand de 'quets que viatgejan qu'entrèt dens ua aubèrja ende i vrespejar : n'avèn pas qu'uus, en mingèt sheis. Quan volot pagar la despensa dèt un loís d'òr a l'aubergista ende qué se paguèsse ; l'aubèrgista n'avot pas moneda :

"Quan tornetz passar, que pagueratz", se digot au marchand.

Lo marchand tornèt passar au cap de dètz ans a la mèma aubèrja ; li dènt enquèra sheis uus ; tornèt presentar a l'ostessa un loís d'òr ende pagar las duas despensas ; l'ostessa n'avot pas moneda.

"Serà ende un aute còp", se li digot enquèra.

Au cap de dètz ans tornèt passar e li tornèn dar sheis uus. Quan presentèt un loís d'òr .

"Aqueste còp que vse tireratz pas damb un loís d'òr", se li digot la dauna.

- "Que vòtz díser ?" se li digot eth, tot estonat.

- "Vòli díser, se responot era, que los uus que nos divetz i a de 'quò bien jorns aurén produit polets, polas, uus, se'us avèn pausats e qu'enteni que'us paguetz coma se'us avètz pres en capitau."

Lo marchand qu'ofriscot de pagar los dètz-uèit uus coma despensa, pas de mèi. Ac volón pas ; l'assignèn en justiça ; perdot.

L. Dardy, Antologia populara de Labrit,

ed. I.E.I Òlt-e-Garona, 1985

ennaut

 OSTAL

Lo Gost de l'Autentic

Foguèt un temps, vaquí lèu una mitat de sègle, dins las annadas cinquanta, ont tot çò qu'èra modèrne èra a la mòda. Las annadas que seguiguèron la guèrra foguèron descabestradas dins aquela dralha. Tot çò que de prèp o de luènh podiá revertar la tradicion o sentir lo vielhum èra lèu balajat per aquela èrsa del modernisme, per dire pas "americanisme", que lo sol nom d'american sufisiá a justificar totas las asenadas.

Aquò rai, lo mond sortissián de la guèrra e que la mòda siaguèsse confonduda amb l'America se pòt comprene. Lo formicà remplacèt lèu los mòbles vièlhs cussonats e nolents a cera, lisses del fretadís de tantas e maitas generacions de femnas, meninas e nòras, filhas e maires.

Embalausidas pels discorses de qualques mercants aluserpits que lor fasián miralhejar la facilitat d'entretren, la qualitat "americana" del produch, quantas (e quantes) foguèron a daissar partir la taula de garric amb son parelh de bancs e lo vaisselièr de noguièr que la pòrta gingolava (degun, jamai, aviá léser de se n'ocupar) per installar al centre de la cosina una taula mai lusenta que milanta solelhs e, contra la paret, un mòble en tecnicolor que, d'un còp, faguèt grisejar lo membre.

Robèrt Martí, Pichòtas novèlas del front,

ed. I.E.O, 1997

 ennaut

 La paur -

 La paur

Mès que i a la nuèit, la hastiala negror, e l'ompra carada. La paur que'm sarra lo guiser, que corri, que corri. Qu'èi paur mès que voi saber. Ua maison, a l'estrem, que s'apèra "Morrós" : negra, henuda devath la ièira, cheminea au trauc ahumat, pòrta flisquetada, atau qu'èra au hons deu pati d'ortigas e de caulets d'aso. Quan voloi hicar l'huelh a la sarralha qu'entenoi un truc suu solèr. Non sentí las escosentas chacadas delas ortigas quan m'escapèi com un hòu. Jamei non gausèi tornar viéner véder se la cheminea humava pendent los dotze trucs de miejanuèit, segon çò qui's disè.

 O ! La canta deu gahús a l'Angèlus. Lo higuèr vert enlóra que's carga de tinta au bòrd deu sendèr. O ! La sonsaina de la cavèca sus lo pomèr poirit ! (…) Que senteishi l'estrangle deu silenci nueitau, e lo mendre brut que m'ei amic : lo traç de Ian de Margalida qui hè sos palhats, sieta de garbura au truc de la culhera d'estanh, porteta barrada qui nhaula.

Lo cervèth d'un dròlle de nau ans qu'arreboreish las causas entenudas : broishas a las crotzadas deus camins, cochinèras arrasas de coronas e de ribans, lo Rei Artús, lo Matagòt !

Los nostes ajòus qu'an viscut dens la paur shens at díser, per vergonha, la paur, la medisha que la de l'atge miejancèr, tustava a cada portalèr. Los pairans que confodèn lo mau e la malediccion, la malaudia dab lo meishant sòrt. L'inhoréncia dab lo mistèri, l'aiga benadita e lo laurèr senhat davan la caça e l'escominge, e los curès qu'avèn poder sus los esperits mauhasècs.

B'èri urós quan la claror de l'auba e hasè ua mieja crotz blanca a la clichèra deus contravents mau estacats, quan los hasans e s'esganurravan a tutar per dessús lo batahòri de las poralhas ! La paur de l'escur que m'a balhat l'amor de la lutz deu sorelh, l'amor de çò qui's muda dab tapatge, de las bèstias, deu parlotís e de la gent.

R. Lapassada, Sonque un arríder amistós,

ed. A Tots-Per Noste, 1975

 ennaut

L'ostalet de Caisaguet

L'ostalet de Caisaguet èra pro grand per conténer uèit personas, e lo Politon i menèt la Magdalena, tanlèu que foguèron maridats.

I aguèt pas res de cambiat a la vida de cada jorn, a part que dos braces de mai s'empleguèron a l'òbra. Lo matin, lo Politon partiá per la fabrica e tornava lo vèspre. La Joana e las doas bessonas, l'Andrieva e la Catin, trabalhavan per l'òrt ; lo Julon anava vendre. La Magdalena aviá son sèti a l'ostal : la cosina, los tessons, la polalha, la vaca, las fedas l'ocupavan ben pro. Quand o caliá, totis anavan pels camps o per la vinha e lo Politon mancava pas de portar son ajuda, lo dimenge, quand n'èra de besonh. Lo Felip badava al solelh quand lo temps èra bèl ; se fasiá pluèja o frescura, se recantonava prèp de la fenèstra o al pè del fòc;

Acostumat a un autre temps que la familha se despartissiá pas aisidament, lo Tolosan pensava pas qu'aquò se poguèsse copar un jorn. S'aviá suspres, de còps que i a, de parladissas qu'avián a despart son filh e sa nòra, aviá pas pogut ausir çò que disián, e mai se se n'èra trachat, qual sap se n'auriá fach cas ?

- Los mainatges an que de pensar coma lors vièlhs, èra acostumat de dire.

Al cap d'un an, lor nasquèt una drolleta que li diguèron Paulona, del nom pichòt del Janton. Semblava qu'aquela popaira auriá degut aver quatre maires, mas la Magdalena se'n volguèt ocupar sola e lo trabalh de l'ostal ne foguèt un pauc macat. L'Andrieva e la Catin amaguèron pas qu'aquò lor agradava pas de servir la conhada.

Lo Julon, que voliá la patz al seu ostal, ne parlèt al seu filh.

A.J. Boussac, La Fabrica,

ed. I.E.O, 1971

ennaut

Un Drac de la cadena - Lou Dra

Malaür ! Lo Drac la guaitava. Cent còps mes viste qu'un lambret, l'arrapèc, e se l'emportèc dens son bèth castèth, dens son bèth castèth plen d'estatuas d'aur e d'argent, dens son bèth castèth bastit devath las aigas, tot au bèth mièi d'un jardin plantat de grans aubres e de flors de mar.

- Bèra Joaneton, jo soi lo Drac. Soi lo Rei de las Aigas. Tè, preng-te aquera rauba color deu sorelh. Preng-te aquera corona d'estelas. Bèra Joaneton, escota. Soi amorós pèc de tu. Maridem-nis. Seràs ma reina.

- Drac, n'ès pas de la raça deus Crestians. Nos marideram pas jamès, jamès.

Alavetz, lo Drac vengoc tot blau de malícia. Mès èra tròp amorós entà hèr mau a sa mestressa.

- Bèra Joaneton, lo temps es pròche que haràs a ma volentat. Dincas aquí, m'escaperàs pas.

Aquò dit, lo Drac prengoc un anèth d'aur, e lo clavetèc, a grans còps de martèth, autorn deu pè esquèr de la Bèra Joaneton. En aqueth anèth, estaquèc ua cadena daurada, fina coma un peu, fòrta coma ua barra d'acèr, e longa de sèt cents lègas.

- Bèra Joaneton, aquí-ne pro entà me respóner de tu. Sus la mar, on comandi, pòdes córrer on volhas. Quan sias lassa de córrer, diràs :

Antalèu, tirerèi la cadena daurada, entà te tornar miar au castèth.

Çò qu'estèc dit estèc hèit. Cada maitin, la Bèra Joaneton se n'anava córrer sur la mar. Quan èra lassa, disèva :

Còp sec, lo Drac tirava la cadena daurada, e tornava miar sa presonèra au castèth.

F. Bladèr, Contes de Gasconha, 'Lo Drac',

ed. occitanas, 1974

F. Mistral, Lou poèmo dóu Rose,

ed. M. Petit, 1979

ennaut

 ENFÀNCIA E EDUCACION

un dròlle rasonable - la teileta - los grands - la leiçon dins lo cabanon - Riqueta -

los pitits - Bernaton - dens la classa

Tu, pr'aquò, èras rasonable, un dròlle rasonable, talament rasonable ! Te sovenes ? Sabiás esperar longtemps los plasers e los refusar quand se presentavan e que sabiás ben qu'èras tròp paure per te los pagar. Rasonable, òc-ben, rasonable ! Estalviavas lo manjar, los abilhaments…

- Met de pan, dròlle, met de pan !… Trigòssas pas los pès !…

La bocada de pan , la fasiás tan gròssa que s'i perdiá lo gost de la carn. Lo pan, atal, deveniá carn e la boca s'acarnissiá tota. La piada, la fasiás tan justa e tan franca que tota la tèrra la portava, que ton pè se preniá la mesura, lo ritme, lo plèg de la tèrra. E ta camba se fasiá tèrra…

Rasonable, sabiás lo plaser de te refusar la frucha defenduda. Eras atal lo mai ric de totes, que podiás tot refusar. Tot refusar ! Diràn pas jamai la riquessa dels paures, que pòdon tot se refusar ! Los rics, la temptacion los rosiga. La dificultat de la causida los despèrta. Un còp per totesm son enfonsqts dins los miralhs. Mas pas los paures. Pas tu, dròlle, tu qu'èras tan rasonable !…

M. Esquieu, 'Los Miralhs', E nos fotèm d'estre mortals !,edc.IEO

Demòra pas que los parents, los cal suportar, ja que los podem pas causir. Ma maire me fretava lo morre coma se voliá faire lusir. Aviam pas encara inventat l'aiga cauda al robinet e l'aiga clara aviá lèu fait de me despertar. Pr'aquò, ela, aviá un aclinament particularament marcat -qu'èri luènh de partejar- per mas aurelhas e mon pel. Après la ruscada de la figura e del còl, me passava la camisa, aquò rai, puèi, sovent, un vestit de lana amb un trauquet, ennaut, dos còps mai estreit que la miuna clòsca. Jamai ai pas comprés aquela mòda. La cima del cap passava ben, mas caliá tampar los uèlhs e lo nas sortissiá de la bruma raspat, tot roge. Se plànher ? M'auriá respondut que per passar un vestit m'anavi pas escanar e de mai que se me calavi pas cascariái. N'i aviá pas per gaire (…)

En prima me cofava. Aviái dret al penche fin e aquela laurada s'acabava per una rega que jamai se voliá pas adreitar. Deu caler sofrir per èsser polit.

R. Gougaud, Lo Miralhet, Vent Terral, Enèrgas, 1977

Rise de tu, mon grand Maximilian, coma ne risiás beu primièr, e coma ririáu de ieu aguèsse de tan bèlis istòrias a contar a mis enfants, de tan galhardas e sanitosas. E perqué n'ai ges ? Perqué cònte li tieunqs e li de mon autre grand, Antòni lo pegòt ? Fau creire que dins nòstra familha, aquela plena santat generala di còs e di clòscs s'es a un moment sospartida. I a la santat un pauc seca de mon paire, qu'ai perseguida, volontosa e simpla. E puèi i a lo desbòrd sanitós, sanguinós d'aquelis esclapas d'òmes coma li coneguère, Maximilian, Antonin, e si fraires, toti que sentián a ceba e a tabat, la barba rufa, la cara usclada, sèmpre au perilh d'un còp de sang. E que ne moriguèron, dau tròp de vida que podián pas caupre sis artèrias. Terribles dins son dire ; de la tradicion uganauda qu'avèm gardada, eli coneissián qu'una violéncia de manja-capelans. Totjorn avançats dins sis idèas. Es una causa de remarcar que lo visatge de la tradicion, en cò mieu, prèn d'èrs revolucionaris. Lo paire de Maximilian, dison que meteguèt la levita un còp dins sa vida : èra per aculhir a la gara de l'endrech lo citoyen Loïs Blanc.

Pichòt, me fasián un pauc de paur, aqueli gènts que cridavan tan naut. Ara li comprene mièus. Sènte coma èran tèndres au mitan de sa carn espessa. E mai pantaissaires…

R. Lafont, Li camins de la saba, edc. IEO

Lo menut sautava e repetingava, fasiá de crombimbas pel prat, e d'escabèls ; e puèi, quand èra arrandut, se veniá assièire entre las cambas del Francés, dins lo cabanon, qu'apelava ; e la leiçon començava :

- Digas, pepin, qu'es aquò ? cossí s'apèla ? de qué ne fan ?

E lo Francés respondiá sus totes los detalhs que podián interessar un drollet de tres ans, e li far aimar lo campèstre, los aubres, las flors, las bèstias e lo trabalh.

Aqu'èra de leiçons admirablas sus las èrbas, suls aucèls, sus la frucha, sul bestial, sus tot çò qu'al torn d'elses grelhava e florissiá. (…)

E. Mouly, E la barta floriguèt, edc. Lo Grelh Roergàs

Aviá pas que nòu ans e mièg, la Riqueta : una drollonèla negrauda, magronèla, paura.

La sia familha estatjava amont, jol castèl, per aquelas carrièras destrechas, dins un trace de casal tan vièlh coma las pèiras.

Dos fraires aviá, d'une tretze e quinze ans. Èran logats per pastrons. Lo paire fasiá de jornadas per l'un, per l'autre. Un tròç de l'estiu, trabalhava al Cantalèu, la crana bòria de monsur Narés.

Cada matin, la maire de Riqueta davalava al caire de Latazon per faire lo recapt en cò de la vièlha madama Narés.

Un sègle s'acabava : un autre, lèu, espelirà. Era l'annada mila nòu cent.

A sèt oras, aquel vint de julhet, la maire de Riqueta clavèt lo vièlh casal, prenguèt la drolleta per la man.

- Uèi, aurem fòrça trabalh. Nos ajudaràs. Aqueste vèspre, los Tolosencs seran aicí. (...)

Aquela drolleta agradava a la vièlha Madama Narés.

- Nos ajudar ? Siás tròp pichoneta. Ne faras ben un sadol de trabalh abans d'èsser vièlha. Aimas legir, tu bograssòta. A Pascas, Monsur Narés te causiguèt una pichòta còla de libres que tu los pòts engolir. Sabes ont son.

Pau Gayraud, Riqueta, edc. Subervie

Defòra, los pitits s'esbeselen. Los pitits que los vesem jamai, nonmas per lor escupir nòstras leiçons, perque si los vesem, los vesem pas veraiment, perque si visavam lors uelhs, li legiriam que nòstras leiçons, quo es un afar de vielhs, quo es lo darrier afar daus vielhs, quo es ben tot çò que son estats capables de trobar per probar que son pas tot a fait crebats ! (...)

Ailadonc, prenem los lança-peiras e montem aus merles, en sus, dins la vinhas dau Sacat. Au fons dau coderc, am campat un engard emb de las palhas de cardalhats. Nos modeonem qui, na bona meitat, en tu la barrar a mancar de res. Los autres nos van querre los merles. Los prenen per darrier la Maison Negra, e los tòrnen montar. E los auseus, tot einocents, corren sus la vinha.

Joan dau Melhau, Los dos einocents, edc.IEO

La brava regenta de Luganhan qu'a recebut ordis clars au men subjèct : "Aqueste dròlle qu'ei trabatent, flaunhèc, trufandèc, cascant, pauruc, e qui mei, plen d'aurugas. Que podetz ha'u anar de dret e tiéne'u sustot lo licòu sarrat ! E non pas crànher de'u castigar quan at calhi !

Qu'espii dab plaser l'imatge de la mia figura dens lo miralh henut deu còrn de la finèstra. Que'm tròbi beròi. Que'm lissi lo peu e que'm tiri la randa (la carrà, coma ditz Annà, la costurèra) de tan plan qui poish. "Fat pòrc ! ce'm ditz Marrenòta, tornanda de dar lo minjar au pòrc. Qu'ei lèd, de s'espiar atau dens un miralh e que't va lo Bon-Diu har vàder borrugas suu nas ! "Qu'estruçavi lo pienti, escamussat, e que'm nhacavi los pòts arreplegats dab las dents de devath.

Que'vs cau diser que Madelèna, la hilha de la garda-barrèra, qu'ei drin beròia ! Que la segueishi dins a lor de quan en quan per'mor de la canha de Miluà. Las mias istuèras que la hèn arríder a tot doç e qu'amuisha, enter los pòts, dentinas de sorits.

R. Lapassada, Sonque un arríder amistós, edc. IEO

Autòs que passavan com'un eslambre dens un vibrament de veire. Dens la classa, los petits caps que's levavan a cada còp e aqueth tranc brutau que'us portava plan luench de si medishes. Las plumas valentas que gratulhavan lo silenci, e las anadas e vengudas deu regent qu'avèvan lo ritme sord d'un còr qui pataca. Ua mosca broniva son aperada de prima ; ua ròsa, dens un veire, qu'avèva la flairor de las causas d'aquerà-baish, un can qu'udolava son gòi de víver e lo papèr que carrincava, contentòt, devath las plumas. Anneta qu'espiava la sua man qui traçava maquinalament suu papèr los ieroglifs de cada dia ; mès son pensament qu'èra en lòc mes. Que saunejava a la mainadeta de la hièstra, a Floralinda, a l'amistosa nueit, a la dança vaporosa deus images. Qu'auré volut que tornèsse la nueit entà's banhar dens la sua frescor, entà irisà's a son clar de lua, entà espandí's a son amigalhada. Un bohet d'abriu que'u hascoc volar la còpia : non se n'aperceboc pas ; qu'enviava potons a Floralinda e Floralinda que'u getava flors. Sa man que's dessarrava, que s'aubriva tota acuelhedora ad aquera volada. Son gredon que cadoc peu sòu sens qu'ac vedosse. Lo regent alavetz que l'espièc e tota la classa que's botèc a ríder.

Peire Bec, Contes de l'Unic, edc. IEO

ennaut

La fumigacion - Lo lait ferrat - lo cataplasma

E lo raumàs arribava.

Començava totjorn pel nas. Totjorn èra malent. Portava la bronquite, lo tossiment, la rauquièra, la congestion e, sustot, la fluxion de peitrina que podiá èstre mortala.

Lo caliá estofar tanlèu nascut.

Sentissi encara aquela vapor de fumigacion, una servieta que m'entopinava lo cap per manténer la calor. Que disi, la calor, èra de fòc jol nas. L'idèa mancava pas per s'airejar un pauc, d'amagat, mas aviam paur de nos amalautir. Un mainatge escotava. N'i avián tant dit !

La bona-mamà, que m'aviá daissat dins l'escuresina amb tot aquò sul cap, davalava al cap d'una mièjorada per m'eissugar. Me semblava, tant fregava, que me passava l'estrelha. Puèi, sortissiá de la pòcha del davantal un tròç de seu de moton. Lo fasiá calfar al dessús de la lampeta e m'empintarrava lo nas e lo front d'aquela pasta que, tanlèu m'aver cremat, se preniá coma de plastre. Puèi encara dobrissiá lo tirador de la tauleta de nuèit e s'acercava de ieu amb un tub de pomada. Se' metiá un tortilh al cap del dit que m'enfonsava dins cada nasica, dit e tot. Me demorava qu'a badar coma un peis que sortís de l'aiga. E me daissava atal sens desbrembar de me cofar amb una fuèlha de caulet.

Pèire Gougaud, L'uèlh de la font, ed. I.E.O, 1977

…Tot aquò empachava pas lo raumàs de seguir son camin. Coma disiá la bona-mamà, coma disián totas las maires e las meninas del vilatge : un raumàs descend totjorn.

- As estossegat rauc…

Eri marcat per la fatalitat. Aviá la pressentida de tot çò que m'anava arribar.

En primièr, i aviá lo lait ferrat. Aquò rai, èra un plaser.

Per presar un lait ferrat, se cal assietar al canton del fòc en se daissant amanhagar per la calor. Contra la brasa, una cafetièra plena de lait. La bona-mamà enfonsava lo cap de las mordassas jos la busca. D'aquí entr'aquí las retirava, per véser. Per anar plan lo fèr deviá treslusir coma lo fèr del faure quand fargava. Alavetz, escampava lo lait dins un bòl, metiá dos bocins de sucre entre las mordassas e los premissiá. Lo sucre, caramelisat, s'escolava en gotejant dins lo bòl. Puèi, còp sec, trempava lo fèr encara roge dins lo lait que n'acabava pas de fremir per abandonar aquel roge, un roge de fòc que cresiá magic. Jos la chiminièra, lo caramèl noliá que jamai pus.

E si aquel roge magic aviá pas atudat lo raumàs, alavetz…

Alavetz aviá dreit al cataplasma.

Pèire Gougaud, L'uèlh de la font, ed. I.E.O, 1977

Aviá tot patit per lo defugir : la fumigacion, lo seu de moton, la pomada, l'essença de trebentina, la fuèlha de caulet e mai lo coton termogèn que vos fasiá escopir de fòc.

- Te vau faire un bon cataplasma… Veiràs.

Era tot vist. mas perqué disiá : "un bon cataplasma", alavetz que vos restumava la pèl de tant qu'èra bon, que la mostarda vos l'arrancava, de tant èra bon ! A creire qu'i aviá de patiments agradius.

Aquí, al leit, samuquejant de desesper, aussisiá ma bona-mamà remenar la farina de lin coma qui remena lo milhàs, totjorn dins la meteissa cassairòla qu'aviá ja servit, que serviriá encara per d'autres cataplasmas. Per la pensada, vesiá la paura femna espandir la pasta fumosa sus un vièlh mocador, l'assasonar de mostarda qu'abrasugava lo fòc sens relambi.

Tanlèu que davalava, cridavi en me plorant totas la pus gròssas lagremas :

- lo vòli pas.

- Anem… manhac… es per tu, per te faire ben. gaita… Es pas caud. Deman seràs garit. Farem una pregària a Sant Antòni…

S'aplicava lo cataplasma contra la gauta per me rassegurar. Quand lo sortissiá, me semblava que sa gauta sagnava. Cal creire qu'i aurà totjorn de pregàrias sens resson, de pregàrias que cap de sant ausirà pas jamai. Lo cataplasma deviá anar sus ma pèl, èra ma destinada.

- Veses, qu'es pas caud… Sustot te bolegues pas, si te bolègas lo mendre, te brutlarà.

Podiá dire e faire, lo cataplasma èra fait per brutlar, la mostarda per devorar, ieu per patir. (…)

Aquela medicacion salvatja se pòt pas desbrembar. Lo cataplasma fasiá son degut. Si es estat condemnat se o meritava plan.

Pèire Gougaud, L'uèlh de la font, ed. I.E.O, 1977

ennaut

 TELEVISION

L'uèlh de la Barbariá

Al jorn d'uèi, de pertot ont l'òm se vire, i a totjorn una plaga dobèrta al nom de qualque dieu, de qualque ideologia, quand es pas al nom de la moneda. Dins los temps de nauta civilisacion que sèm, sufís de virar lo boton de sa television per aver a ronfle e mai qu'a sadol chaples, misèria, exclusions e dolors, tot aquò estropat dins de discors de totas menas, mai ipocrites los uns que los autres. Mas tot çò que passa pas pel budèl de l'image mediatic es condemnat al non-èsser, al nihil absolut que ne parla la Bíblia. Una guèrra sens images es pas una guèrra vertadièra, la mòrt en defòra de las cameràs es pas vertadièrament una mòrt, vist que sens image i a pas tanpauc la vida.

Lo mond es, a travèrs la television, una mena de fuòc d'artifici mirgalhat de reportatges, tanlèu alucats, que naisson e morisson dins totes los recantons de nòstra paura tèrra. La propagacion de l'image es coma la de la lutz, instantanèa, ne'n va çò meteis de son oblit. Nòstre mond civilisat a començat per far desaparéisser la representacion publica de la pena de mòrt, abans de suprimir la dicha pena. Aquel espectacle òrre que cadun podiá véser dins sa vida, un còp o dos, ara sufís de virar son boton, per n'aver, cada jorn, a molons, en plans gròsses, arrèst sus image e ralentit. Un progrès ça que la, la sang televisuala tèca pas la moqueta del salon !

Robèrt Martí, Pichòtas novèlas del front,

ed. I.E.O, 1997

 ennaut