petita gramatica del Parlar De Sent-Lis

pagina de presentacion / tèmas

Avant díser

Aquera pichona sintèsi gramaticala es pas una òbra acabada. I poiratz trobar de pecas e de mancas, mès l’elaboracion d’aqueste trabalh se hasquèc amb l’intencion de hargar un cors d’occitan a Sent Lis, que au jorn d’auèi existís pas encara ni endeus adultes, ni endeus collegians.

Aqueste trabalh aviá tanbens coma mira personala la coneishença mes prigonda deu parlar deu vilatge on m’installèri. D’origina bearnesa, voliái véser les limits entre lengadocian e gascon. S’agissiá tanbens de sàber en qué le parlar de Sent Lis èra gascon. Aquò passèc peu contacte amb la populacion locala qu’aviá l’occitan coma lenga pròpia. Estèc pas totjorn facile pr’amor que le gascon tolosan estèc quasi pas escrit, òm preferava emplegar le mondin tot pròche ende escríver l’occitan. D’alhors, les gascons tolosans empleg(av)an l’expression les cossís ende designar les mossurs de Tolosa (Les tolosans disen "cossí va" quand les gascons disen "coma va"). En mes deu fenomène de vergonha cap au francés, trobam un pauc aquò amb Tolosa. Cau díser qu’aqueth sector coneguèc un gran apòrt de populacion exteriora, a causa de la creishança de vila ròsa, que desoccitanizèc en granda part la Gasconha tolosana.

Prumèr, tengui a mercejar Margaux Andriès, de St Lis, qu’en gardant tot le chuc deu siu parlar, m’ajudèc fòrça. Mercés tanbens a Patric Lasseube, a Didier Hue e a Mathias Van den Bossche. Le professorat d’occitan a l’Isla de Baish e a Murèth m’ajudèc tanbens a hèr aquera apròcha deu gascon tolosan.

ennaut

Les limits entre le gascon e le lengadocian son plan coneguts dempuèi l’enquèsta E. Bourciez (1895). Òm considera coma gasconas las comunas on la F es remplaçada per una H. Atau, avèm la lista que seguís per la Hauta Garona [ g : gascon. lg : lengadocian. ] : Sent Cesert (g), Launac (g), Larrà (g) / grandada (lg). Daux (g) / Mervila (lg). Ausona (g), Selh (g), Bausèla (g), Còrnabarriu (g), Colomèrs (g) / Blanhac (lg). Pibrac (g), Legavin (g), Fontanilhas (g) / Salvetat Sant Gièli (lg). Plasença deu Toish (g), Cunhaus (g) / Tornafuèlha (lg). Les barris de Tolosa de Sent Martin deu Toish e Sent Simon (g) / Totes les autes barris de Tolosa (lg). Portet (g), Pinsaguel (g), Ròcas (g), Murèth (g) / La Crotz Falgarda (lg). Pins e Justaret (g), Labarta de Lèsa / Goirans (lg), Clarmont le Fòrt (lg). Le Vernet (g) / Venèrca (lg). Lagardèla de Lèsa (g) / Grepiac (lg). Beumont de Lèsa (g), Aurivalh (g) / Miramont (lg). Lagraça-Diu (g), Poi Danèu (g), Mauressac (g) / Autariba (lg). Espèrça (g) / Galhac Tolzan (lg).

Mès avant de contunhar mes luènh, caleriá delimitar le nòste estudi. Le trabalh pòrta suus cantons de Murèth, Riumas, Sent Lis e en partida Legavin e Tolosa. Es a díser, grosso modo, l’extrème nòrd deu Cominges o lo país muretin.

 ennaut

Le parlar de la region de Murèth, dont hè part Sent Lis, es occitan. Pertenh tanbens au dialècte gascon, mès compòrta plan de trèits deu lengadocian que le costeja. Podèm díser que s’agís d’un gascon plan lengadocianizat.

Le muretin a 7 trèits comuns amb le lengadocian estandard suus 18 d’aqueth tablèu mentre que n’a 11 amb le gascon estandard. Podèm díser que le muretin es mes gascon que lengadocian.

 ennaut

En occitan, coma en espanhòl, anglés e alemand, quand un mot a mes de 2 sillabas, l’una d’eras pòrta l’accent tonic. La sillaba tonica es la sus laquala la votz fòrça.

a) Accents tonics non escrits.

RÈGLA 1 : Quand un mot es terminat per una vocala, una vocala seguida d’una S, o per la N d’un vèrbe a la 3a persona deu plurau, l’accent tonic es sus l’avant darrèra sillaba. Ex : Gascona, Gasconas, Cantan.

RÈGLA 2 : Quand un mot es terminat per una consona o d’una consona + S (aute que la N de la 3a persona deu plurau d’un vèrbe), l’accent tonic es sus la darrèra sillaba. Ex : Gascon, Gascons, Cantam

RÈGLA 3 : Quand un mot es terminat per un diftongue (Es a díser duas vocalas), l’accent tonic pòrta sus la prumèra de las duas vocalas. Ex : Adiu, Economias, Sau

b) Accents tonics escrits

Quand un mot pòrta un accent escrit (grèu o agut), l’accent tonic se tròba totjorn sus la sillaba amb l’accent grafic. Accents escrits existent en gascon muretin : à, á, é, è, í, ó, ò, ú.

-Mots qu’aubeïssen pas a la règla 1 : An l’accent tonic sus la darrèra sillaba. Ex : Portugués, Cafè, Cantarà, Mercí, Cangoró, Aquò, Dessús

-Mots qu’aubeïssen pas a la règla 2 : An l’accent tonic sus l’avant darrèra sillaba. Ex : Màger, Mílhor, Léser, Nèisher, Tóner

-Mots qu’aubeïssen pas a la règla 3 : An l’accent sus la sillaba avant le diftongue. Ex : Macedònia, Gràcia, Resisténcia, Acadèmia, Polícia, Anóncia, Voliá, Siásquei.

 ennaut

En occitan muretin totas las letras se disen exceptat quand es indicat en aquera partida.

a) vocalas.

-A en fin de mot se pronóncia [o] quan le mot a mes de duas sillabas. Ex : La rota [la routo], la route.

-AS en fin de mot hèn [os] quan lo mot a mes de duas sillabas. Ex: Las lengas [laï lengos], les langues.

-AN de la 3a pers. deu plurau hè [on]. Ex : Ocupan [oukupon], ils occupent.

-A hè [a] dins totes les autes cases. Ex : A (il a ) [a], Casse [kassé], chêne.

-À, accent grèu, hè totjorn [a]. Ex : Mamà [mama], maman.

-Á, accent agut, hè [o]. Ex : Siásque [sioské], il soit.

-E e É hèn [é]. Ex : Comingés [koumingés], commingeois. Petit [pétit], petit.

-È hè [è] coma en francés. Ex : Murèth [murèt], Muret.

-I e Í hèn totjorn [i]. Ex : Mercí [mersi], merci. triste [tristé], triste.

-O e Ó se pronóncian [ou]. Ex : Tolosa [toulouzo], Toulouse. Cangoró [kangourou], kangourou.

-Ò hè [o]. Ex : Tròp [trop], trop.

-U hè [u] coma en francés exceptat dins les diftongues. Ex : Urosa [urouzo], heureuse.

b) Les diftongues.

-AU hè [aou / aw]. Ex : Atau [ataou], ainsi. -ÈU hè [èou / èw]. Ex : Mèu [mèou], miel.

-EU hè [éou / éw]. Ex : Peu [péou], cheveux. -ÒU hè [oou / ow]. Ex : Vòu [boou], il veut.

-IU hè [iou / iw]. Ex : Adiu [adiou], bonjour / au revoir.

-AI hè [aï ] Ex : Mai [maï], mai. -ES hè [éï]. Ex : Rei [reï], roi.

-OI hè [ouille] Ex : Poirir [pouilleri], pourir. -ÒI hè [oï]. Ex : Bòi [boï], bois.

-Dins les triftongues totas las letras se pronóncian, levats UÈI, que hè [èï]. Ex : nuèit [nèït], nuit.

c) Las consonas

-CH hè tch, levat les francismes que hèn ch. Ex : Pichon [pitchoun], petit. Chaval [chabal], cheval.

-H se pronóncia pas coma en francés o coma entau vesin aranés. Aquò es una diferéncia amb le gascon normau que l’aspira coma en anglés. Ex : Hèr [è], faire.

-ISH (SH en debut de mot) hèn le ch francés. Ex : Peish [péch], poisson. Shiular [chioula], siffler.

-LH se pronóncia ly, coma la ll espanhòla o un a pauc coma dins le mot paille en francés. Ex : Palha, [palyo], paille. Trabalh [trabaly / trabail], travail.

-M en fin de mot se pronóncia coma una n dura. Ex : Aimam [aïmann], nous aimons.

-NH se pronóncia coma le gn francés, levat en fin de mot on hè una n dura. Ex : Nhac [gnac], morsure. Besonh [bézounn], besoin.

-N se pronóncia nn, coma en espanhòl. Ex : Le pan [lé pan], le pain.

-NS en fin de mot se pronóncia s. Ex : Les pans [li pas], les pains.

-R se pronóncia totjorn rotlat coma en espanhòl. La R finala se pronóncia pas. Ex : Aperar [apéra], appeler.

-RN en fin de mot hè r. Ex : Totjorn [toutjour], toujours. -RS hè ss. Ex : Traversar [trawessa], traverser.

-SN, SL hèn nn e ll. Ex : Disnar [dinna], déjeuner. Bruslar [brulla], brûler.

-TH hè t. Ex : Rastèth [rastèt], râteau.

-TL, TM hèn ll e mm. Ex : Ròtle [rollé], rôle. Setmana [semmano], semaine.

-TS hèn sovent s. Ex : Nosauts [nouzaws], nous.

-V hè b. Entre duas vocalas hè coma le w anglés. Se le mot es d’origina recenta o se es un empront au lengadocian garda sa sonoritat en B. Ex : Vaca [baco], vache. Aviá [awiyo], il avait. Avion [abioun], avion. Novèla [noubèlo], nouvelle.

-Mots dont la prononciacion s’aluènha de son ortografia : Tanbens [tabés], aussi. Bèthlèu [ballèou], bientôt. Benlèu [bélèou], peut-être. Peu [pou], pour le. Suu [sou], sur le. Deu [dou], du. Temps [tems], temps. Es davant una vocala [ez] e davant una consona [i], il est. Les e Las davant una vocala [léz, laz] e davant una consona [li, laï], Draubir [drawi], ouvrir. Amb [amé], avec. Duas [dos], deux. Hilh [il], fils. Au condicionau le R de las fòrmas en RIÁ se pronóncia pas mes per simplicacion > [iyo]. Atau, Cantariás [kantiyos], tu chanterais.

-Las autas letras son coma en francés.

ennaut

"Un òme aviá pas que dus hilhs. Le mes joen diguèc a son pair : es ora qu'àugei d'argent; cau que póscai partir e que véjai país. Partatjatz vòste bien e balhatz-me çò que divi aver.

Ò mon hilh, diguèc le pair, coma volhas, ès un maishant e seràs punit. Apuèi, draubisquèc un tiroèr, partatgèc son bien e hasquèc duas parts.

Quauques jorns apuèi, le maishant se'n anguèc deu vilatge, e hasiá le bohòla, e diguèc pas adiu a digun.

Traversèc plan de landas, de bòsques, de rivièras, arribèc dins una granda vila on despensèc tot son argent.

Au cap de quauques meses, divèc véner sos abits a una vièlha hemna e se loguèc ende èster vailet : l'envoièren dins les camps ende gardar les ases e les buòus. Alavetz, estèc plan malerós; avèc pas mès de lèit ende se cochar e dromir la nuèit, ni nat huec ende se cauhar quand aviá fred. Aviá quauque còp talament talent qu'auré plan minjat las huelhas de caulet e les fruts poirits que minjan les pòrcs. Mès digun le donèc pas res.

Un soèr, le vente vude, se leishèc tombar sur un tronc, espiava per la finèstra les ausèths que volavan legèrament e vesèc aparéisher dins le cèu la luna e las estelas, e se diguèc en plorant : la-bàs, l'ostau de mon pair es plen de vailets qu'an pan e vin, ueus e fromatge tant que ne vòn. D'aqueth temps, jo ací morissi de hame..."

Remarca : Podètz trobar las diferentas versions dialectalas de l’occitan d’aqueth passatge biblic dins la langue occitane de P. Bec col. Que sais-je ? N°1059.

> Transcripcion en grafia fonetica (l’accent tonic es marcat en gras. )

[Unn omé awiyo pas ké duz ils. Lé més jouénn diguèk a sounn paï : éz ouro k awjéi d’arjénn; kaw ké pouskoi parti é ké béjoi païs. Partatjatz bosté biénn é baillam-mé so ké diwi awé.

o mounn il, diguèk lé paï, koumo bouillos, èz unn machann é séras punit. Apèi, drawiskèk unn tirwèr, partatjèk sounn biénn é askèk dos parts.

kawkés jours apèi, lé machann sé'nn anguèk dou bilatjé, é aziyo lé bouolo, é diguèk paz adiw a digunn.

Trawéssèk plann dé landos, dé boskés, dé ribièros, arribèk dinns uno grando bilo oun déspénsèk tout sounn argénn.

aw kap dé kawkés mésés, diwèk béné souz abits a uno bièillo hénno é sé louguèk éndé èsté baïlét : l'énbouièrén dins li kams éndé garda léz asés é li byows. Alabétz, éstèk plann malérous; awèp pas més dé lèït éndé sé koucha é droumi la nèït, ni nat wék éndé sé kawa kann awiyo fréd. Awiyo kawké kop taloménn talénn k'awré plann minjat laï wéillos dé kawlét é li fruts pouïrits ké minjon li porks. Mès digunn lé dounèp pas rrés.

Unn swèr, lé bénté budé, sé léishèk toumba sur unn trounk, éspiawo pér la finèstro léz awzèts ké boulawon légèroménn é bézèk aparéché dins lé sèw la luno é laz éstélos, é sé diguèk énn plourann : la-bas, l'oustaw dé mounn paï i plénn dé bailéts k'ann pann é binn, wéws é froumatjé tann ké né bonn. D'akét téms, jou assi mourissi dé amé]

 ennaut

A (a), B (be), C (ce), D (de), E (e), F (èfa), G (ge), H (acha), I (i), J (ji), L (èlla), M (èmma), N (ènna), O (o), P (pe), Q (cu), R (èrra), S (èssa), T (te), U (u), V (oè), X (icsa), Z (izèda).

Remèrca : k, w, y s’emplègan pas qu’endeus noms estrangèrs. ex : Una botelha de whisky.

 ennaut

Coma en francés (levat davant la H).

Ex : l’escòla, la hemna. l’òme, l’istòria d’Occitania.

ennaut 

a+le(s) > au(s), au(x). de+les > deu(s), du (des). entà+le(s) > entau(s), chez le(s). ende+le(s) > endeu(s), pour le(s). per+le(s) > peu(s), par le(s). sus+le(s) > suu(s), sur le(s).

Au plurau existís una hòrta tendéncia, que veng deu lengadocian tolosan, de prononciar respectivament : aus, deus, entaus, endeus, peus e suus respectivament [as, des, entàs, endes, pes, sus]

Existís d’articles definits lo, los, -que corresponden a "le, les"- emplegats en dehòra deu país tolosan.

 ennaut

Existís pas en gascon (cf esp.) : As trobat pan ? (As-tu trouvé du pain ?). Se podètz remplaçar du o per un peu de, podètz eleminar l’article partitiu dins la version gascona de la frasa. De còps, pr’amor deu lengadocian que costeja, trobam l’article partitiu en Gasconha tolosana (As trobat de pan ?).

 ennaut

Èi estudiat fòrça leçons (j’ai étudié beaucoup de leçons). Èi plan estudiat la leçon (j’ai bien étudié la leçon).

Èi estudiat plan seriosament (j’ai étudié très sérieusement). Èi un pauc estudiat (j’ai un peu étudié).

 ennaut

a) La règla generala : Ajustam un A a la fin deu mot masculin : Hòrt, hòrta (Fort, forte)

b) Les mots terminats per P, T, C au masculin balhan sovent BA, DA, GA au feminin. Ex : Pèc, pèga. Mainat, mainada. Lop, loba (Niais, niaise. Enfant. Loup, louve)

c) Les mots masculins terminats per IU, U balhan IVA, VA o ALA au feminin. Ex : Tardiu, tardiva : (Tardif, tardive). Nau, nava (Neuf, neuve).

d) Endeus mots masculins terminats per E, le remplaçam per un A : Liure, liura (Libre)

e) Existís noms comuns irregulars. Ex : Taure, vaca (Taureau, vache), etc...

 ennaut

a) La règla generala : Ajustam un S a la fin deu mot singular. Ex : Blanc, blancs...

b) S’ajusta ES endeus mots terminats per EISH, ST, XT, Ç. Ex : Peish, peishes (poissons). Prèst, prèstes (prêts). Braç, braces (Atencion, remercatz que la cedilha desapareish) (bras).

c) Remplaçam le TZ final deu sing. per SES au plurau : Votz, voses (voix).

d) Endeus mots terminats en SC > SQUES. Ex : Disc, Disques.

e) S’ajusta ES o SES endeus mots acabats per S. Ex : Pas, passes. Mes, meses. Anglés, angleses (Atencion, l’accent grafic desapareish).

f) Endeus quauques mots que s’acaban en TH, avèm un plurau en RES. Ex : Bères, aqueres, eres...

 ennaut

a) Superioritat : mes...que. ex : Ès mes gran que jo (Tu es plus grand que moi)

b) Inferioritat : mens...que. ex: Ès mens gran que jo (Tu es moins grand que moi)

c) Egalitat : autan(t)...coma. (cf esp.) ex : Ès autan gran coma jo (Tu es aussi grand que moi), Ès autant urós coma jo (Tu es aussi heureux que moi).

Remèrcas : autan s’utiliza davant una consona, autant davant una vocala. Podèm emplegar la fòrma contractada tan(t) au lòc de autan(t), ex : Ès tant urós coma jo.

 ennaut

A) Les diminutius : ET(A) : Un gatet [amb sovent una nuància afectuosa], (Un joli petit chat). ÒT(A) : Un gatòt [amb sovent una nuància pejorativa], (Un petit chat sans importance). ON(A) : Un gaton, (Un petit chat).

B) Les aumentatius : ÀS (ASSA), A una nuància pejorativa : Un gatàs (Un chat gros et vilain).

C) Les collectius pejoratius : ALHA. Ex : La gatalha (L’ensemble, désagréable, des chats).

D) Les frequentatius : EJAR. Sufixe que se junh au radical d’un vèrbe e qu’indica una accion hèita, generalament repetada, e de còps a una nuància pejorativa. Ex : passejar (promener), professorejar (jouer au professeur)

-Remèrca : Podèm cumular les sufixes. Ex : Un gatonet (Un tout petit chat), Un gatonàs (Un vilain petit chat)... Devèm díser qu’existís una bèra tropa d’autes sufixes.

 ennaut

A) I a 3 serias de demons. correspondent aus 3 adv. de lòc : ací (ici), aquí (là), aciu-delà (là-bas)

m. s. : aqueste celui-ci aqueth celui-là aceth* celui-là, là-bas

m. p. : aquestes ceux-ci aqueths ceux-là aceths* ceux-là, là-bas

f. s. : aquesta celle-ci aquera celle-là acera* celle-là, là-bas

f.p. : aquestas celles-ci aqueras celles-là aceras* celles-là, là-bas

natre : çò(ce), açò(ceci) aquò (cela) aquerò* (cela, là-bas)

B) Ende explicar l’emplec deus diferents demonstratius en occitan, prenguèm un exemple. Imaginam 3 libres. Le prumèr es a portada de la man ; Diram donc : Aqueste libe (ce livre-ci). Le segond se tròba dins vòsta bibliotèca personala ; Diram donc : Aqueth libe (ce livre-là). Le tresen se tròba a New York ; Diram donc : Aceth* libe (ce livre-là, là-bas au loin). Aqueth es le demonstratiu mes emplegat, * : Aceth s’emplèga pas que plan rarament, ende pas díser jamés, en Gasconha tolosana.

C) D’aute part, l’article definit seguit de la preposicion de o deu pronom relatiu que revira le francés : celui de, celle de... celui qui, celle qui... Ex : Les que marchan (Ceux qui marchent ), Les de nadau (Ceux de noël), Las de Tolosa (Celles de Toulouse).

 ennaut

Singular (m/f) Singular (m/f) Plurau (m/f) Plurau (m/f)

Fòrma sense article Fòrma amb article Fòrma sense article Fòrma amb article

(mes emplegada) (mes rara) (mes emplegada) (mes rara)

mon, ma le miu, la miva mos, mas les mius, las mivas

ton, ta le tiu, la tiva tos, tas les tius, las tivas

son, sa le siu, la siva sos, sas les sius, las sivas

nòste, nòsta le nòste, la nòsta nòstes, nòstas les nòstes, las nòstas

vòste, vòsta le vòste, la vòsta vòstes, vòstas les vòstes, las vòstas

lor le lor, la lor lors les lors, las lors

Ex 1 : Es ma cigarreta (C’est ma cigarette). Es la miva cigarreta (C’est ma cigarette) Ex 2 : Son mas cigarretas (Ce sont mes cigarettes) Son las mivas cigarretas (Ce sont mes cigarettes).

 ennaut

A) 1 : masc. : un, fem : una . 2 : masc. : dus, fem : duas. 3 : tres. 4 : quatre. 5 : cinc. 6 : siès. 7 : sèt. 8 : ueit. 9 : nau. 10 : dètz. 11 : onze. 12 : dotze. 13 : tretze. 14 : catòrze. 15 : quinze. 16 : sètze. 17 : dètz-e-sèt. 18 : dètz-e-ueit. 19 : dètz-e-nau. 20 : vint. 21 : vint-e-un... 29 : vint-e-nau. 30 : trenta. 31 : trenta-un... 40 : quaranta... 50 : cinquanta... 60 : siessanta... 70 : setanta... 80 : ueitanta... 90 : navanta, nonanta... 100 : cent... 200 : dus-cents... 999 : nau-cents-navanta-nau... 1000 : mila... 1000000 : un milion... 1000000000 : un miliard.

B) Existís a costat de setanta (70), ueitanta (80), navanta / nonanta (90), las fòrmas francesadas seissanta-dètz, quatre-vints, quatre-vints-dètz. Aqueths francismes son a esvitar.

C) I a pas que 1 e 2 qu’an una fòrma especiala endeu feminin.

D) Le e desapareish après 29. Passam de vint-e-nau (29), en deishar trenta, a trenta-un (31).

E) 100 e 20 prenguen la S finala deu plurau cada còp que son multiplicats per una auta chifra.

 ennaut

A) 1r : prumèr(a), 2d : segond(a), 3è : tresen(a), 4è : quatren(a), 5è : cinquen(a), 6è : seisen(a)...

Exceptats endeu 1èr e le 2d, les ordinals se fòrman a partir deus cardinals per l’adjoncion deu sufixe EN au masculin e ENA au feminin. Ex : Au maraton Mailís es arribada setena e Joan ueiten (Au marathon Maïlis est arrivée septième et Jean huitième). Devètz esvitar d’emplegar lo francisme en "ièma".

B) Unen(a) e Dusen(a) s’emplègan dins les numerals compausats. Ex : 100è : Cent-unen(a). 302è : Tres-cents-dusen(a).

C) Existís en gascon central un aute biais de formar les ordinals, mès es pas emplegat en Gasconha tolosana. A despart deu 1èr e deu 2d, se remplaçan le EN(A) per AU. Ex : la tresau (la tresena), lo dotzau (le dotzen)...

 ennaut

Notatz qu’en occitan le vèrbe s’acòrda au plurau. Es una ora (c’est une heure) ; Son tres oras (c’est trois heures). 15h25 : Son tres oras vint-cinc. 16H15 : Son quatre oras e quart. 20H30 : Son ueit oras e mieja. 22H45 : Son onze oras manca un quart. 0H00 : Es miejanueit. 12H00 : Es mieijorn.

 ennaut

A) jo : moi. tu : toi. eth : il. era : elle. nosauts : nous. vosauts : vous. eres : ils. eras : elles

B) Le pronom personal subjècte s’utiliza pas que se volèm insistir particularament (cf esp.).

Ex : T’aimi (je t’aime) Jo, t’aimi (Moi, je t’aime)

 ennaut

A) Me, m’, nos (me, m’, nous). te, t’, vos (te, t’, vous). le, l’, les (le, l’, les). la, l’, las (la, l’, les). se, s’ (se, s’). ac (pronom neutre). le, (lui). lor (leur). ne, ’n, n’ (en). i (y).

B) Les pronoms complements se plaçan davant le prumèr vèrbe, exceptat a l’imperatiu afirmatiu on se plaçan darrèr. Ex : la lenga occitana, la cau aimar (la langue occitane, il faut l’aimer). Cara-te ! (Tais-toi !).

C) L’òrde deus pronoms. Se i a dus pronoms complements, çò qu’es frequent en occitan, òm respècta un cèrt òrde qu’avètz ací : 1- le, la, les, las. 2- se. 3- te, vos, me, nos. 4- ne. 5- ac. 6- i. Ex : Te’n prengui duas (Je t’en prends deux). Aquera cançon, la te cantarèi (Cette chanson, je te la chanterai).

D) Remèrca sus AC (le en francés). Le pronom natre es utilizat ende designar una accion, una hèita o un objècte indeterminat. Ex : AC pensi pas (Je ne LE pense pas). AC renvia a un antecedent natre pusqu’es indeterminat e inconegut. Tot au contra, diram : Pèire es dins la carrèra, LE vesi plan (Pierre est dans la rue, je LE vois bien). Ací, emplegam LE, e pas AC, pr’amor que LE renvia a un antecedent determinat e conegut.

E) Les pr. pers. compl. pòden aver una valor possessiva. Ex : t’as bevut le vèire (tu as bu ton verre).

 ennaut

A) Adjectius interrogatius : Quin(a) / Quau (Quel, quelle) : S’emplèga generalament quin quand i a una cèrta indeterminacion dins l’interrogacion. S’emplèga quau quand òm a la causida entre daubuns objèctes plan determinats. Ex : QUIN pastís vòu ? (QUEL pastis veut-il ?). Pernod o Ricard, QUAU pastís vòu ? (Pernod ou Ricard, QUEL pastis veut-il ?). Quantes, quantas (combien) : QUANTES bilhets avèm (COMBIEN de billets avons-nous ?) QUANTAS vacas a ? (COMBIEN de vaches a-t-il ?).

B) Pronom interrogatius : Quí (qui), Qué (que), Quau (lequel). Ex : QUÍ parla ? (QUI parle ?). QUÉ dises (QUE dis-tu ?). QUAU vòles (LEQUEL veux-tu ?).

C) Advèrbes interrogatius : Coma (comment), Quant (combien). Ex : COMA vas (COMMENT vas-tu ?). QUANT tòca ? (COMBIEN gagne-t-il ?).

D) Remèrca : Existís en Gasconha tolosana, l’advèrbe interrogatiu Quora (quand). Ex : QUORA arribèc ? (QUAND arriva-t-il ?). Podèm díser tanbens : QUAND arribèc ?

E) La question que comença per Perqué (pourquoi) hè vénguer una responsa que comença per Pr’amor que (parce que).

 ennaut

Ne vòli. Me’n vau. N’i a pro. Es arribat en córrer. Èm en Gasconha.

 ennaut

A) Existís le francisme mèma, qu’es emplegat auèi, mès que podètz esvitar.

B) Même adj. definit medish(es), medisha(s). ex : le medish tè (le même thé). Tu-medish (Toi-même)

C) Même, emplegat coma adj., pronom o advèrbe a l’interior d’una locucion se revira de daubuns biais. Même si = Quitament se. De la même faiçon = tot parièr, parièr, atau. De même = tanbens. Tout de même = Çaquelà.

 ennaut

A) Generalament, POUR se ditz ENDE. Ex : Canti ende tu (je chante pour toi)

B) Mès, de còps, POUR se pòt díser PER quand le POUR a le sens que seguís :

"en échange de" (escambi). Ex : l’èi crompat per un euro (Je l’ai acheté pour un euro)

"à l’époque de" (temps, data). Ex : Venguerèi per Nadau (Je viendrai pour Noël)

"à cause de" (causa). Es vengut peu repaish. (Il est venu pour le repas)

 ennaut

A) GENERALITAT : ÒM o SE + 3ena pers. deu sing. Ex : ÒM bota pas le dit dins una presa electrica. SE bota pas le dit dins una presa electrica. On ne met pas le doigt dans une prise électrique.

B) COLLECTIU : Podèm emplegar la 1èra personna deu plurau a la plaça. Avèm ganhat au fot. On(nous) a(avons) gagné au foot. N.B. : Generalament, l’on francés correspon a la 1èra pers. deu pl.

C) ACCION D’UN TÈRÇ : 3ena persona deu plurau. Tustan a la pòrta. On frappe à la porte.

 ennaut

Cau trabalhar (il faut...). Deu / Diu trabalhar (Il doit...). A de trabalhar (il a à..., il doit...). Me (Te, Nos, Vos) Cau trabalhar (il me faut travailler). Cau que trabàlhetz (subj. pr., il faut que vous travailliez).

 ennaut

En occitan s’utiliza la persona deu vèrbe que correspon au pronom personal. Ex : Sui jo (C’est moi), Ès tu (c’est toi), Es era (c’est elle), Èm nosauts (c’est nous), etc...

 ennaut

Le vèrbe tornar servís tanbens a exprimir la repeticion.

Ex : Tornar díser = redire ; Torni legir = je relis ; Tornam hèr = nous refaisons.

 ennaut

Son las proposicions plaçadas entre virgulas, tau que répondit-il. En gascon son totjorn introduïtas per ÇA (o CE). Ex : "Dintratz e sietatz-vos, ça nos ditz" ("Entrez et assiez-vous, nous dit-il").

 ennaut

S’ajusta PAS après le vèrbe. Ex : Vas PAS a Tolosa (Tu NE vas PAS à Toulouse).

Atencion, l’occitan manteng le PAS quitament se una segonda negacion pareish après le vèrbe. Ex :

A) Vau pas jamés a Foish, Je ne vais jamais à Foix. B) Sui pas mes ací, Je ne suis plus ici. C) Aquò es pas res (ren), Cela n’est rien. D) Es pas briga aquò, Ce n’est pas du tout ça. E) I a pas nat problèma, Il n’y a aucun problème. F) I es pas enlòc, Il n’y est nulle part. G) Èi pas que cinc francs, Je n’ai que cinq francs. H) Digun ac sap pas, Personne ne le sait...

 ennaut

 ennaut

Idèa de condicion : Imperfèit subjontiu + condicionau. (cf esp.) Ex : Posquèssai, veiriái un filme.

Existís coma en francés SE + Imperfèit indicatiu + condicionau. Ex : SE podiái, veiriái un filme. (Si je pouvais, je verrais un film). Es aquera fòrma qu’es utilizada en Gasconha tolosona.

 ennaut

Futur remplaçat peu subj. present après QUAND, ÇÒ QUE, AUTANLÈU QUE, (AU)TANT QUE etc... : QUAND auja le bac, serà a la fac (cf anglés, esp.). Haràs ÇÒ QUE volhas. AUTANLÈU QUE partiscan, qu’ac harèi. Minjaratz AUTAN QUE póscatz.

 ennaut

Vèrbes regulars (l’accent tonic dins les exemples es en italicas) :

Vbs en AR : Radicau + i, as, a, am, atz, an. Ex : cantAR, canti, cantas, canta, cantam, cantatz, cantan.

Vbs en IR : Rad. + issi, isses, ís, issèm, issètz, issen. Ex : ausIR, ausissi, ausisses, ausís, ausissèm, ausissètz, ausissen.

Vbs en ER : Rad. + i, es, ø, èm, ètz, en. Ex : plànhER, : planhi, planhes, planh, planhèm, planhètz, planhen.

Vèrbes irregulars :

ANAR : vau, vas, va, vam (anam), vatz (anatz), van.

VOLER : vòli / vòi, vòs / vòles, vòu, volèm, volètz, vòlen / vòn.

AVER : èi, as , a, avèm, avètz, an. ÈSTER : sui (soi), ès, es[pron. "i" davant una cons.], èm, ètz, son.

HÈR : hèu, hès, hè, hasèm, hasètz, hèn.

Vèrbes irregulars a la tresena persona deu singular :

-Vbs terminats per SER > TZ : cóser (cotz), díser (ditz), ríser (ritz), véser (vetz)... plàser (platz), còser (còtz), créser (cretz)...

-Vbs terminats per LER > U : caler (cau), vàler (vau), voler (vòu), doler (dòu), soler (sòu)...

-Vbs terminats per VER > U : escríver (escriu), béver (beu) déver / díver (deu / diu), víver (viu), plàver (plau), esmàver (esmau)...

-Vbs terminats per BER > P : recéber (recep), saber (sap), concéber (concep), càber (cap), apercéber (apercep)...

-Autes vbs irregulars : PODER > (pòt). CONÉGUER > [coneish]. Le vb SABER a sa 1a p. s. qu’a una fòrma irreg. > sèi o sai o sabi

Vèrbes a alternància vocalica. (l’accent tonic dins les Ex. son en italicas) la 1a e la 2a personas deu plurau pòrtan pas l’accent (cf espanhòu).

-O/Ò. Ex : PORTAR, pòrti, pòrtas, pòrta, portam, portatz, pòrtan. Se conjugan coma portar : trobar, demorar, póder, vóler, jogar, etc...

-E/È. Ex : PÈRDER, pèrdi, pèrdes, pèrd, perdem, perdetz, pèrden. Se conjugan coma pèrder : cercar, arrestar, deishar, esperar, etc...

 Cambiament ortografics 1a pers. deu sing. Vb en ÇAR, començar (comenci). Vb en CAR , cercar (cèrqui). Vb en GAR, jogar (jògui).

 Vbs pronominaus. Ex : Se repausar (me..., te..., se..., nos..., vos..., se...). Se n’anar (me’n..., te’n...,se’n..., no’n..., vo’n..., se’n...).

 ennaut

Les participis passats regulars :

-Participis passats deus vbs en AR (cantar) : mas. sing. : cantat, mas. pl. : cantats, fem. sing. : cantada, fem. pl. : cantadas.

-Participis passats deus vbs en IR (ausir) : mas. sing. : ausit, mas. pl. : ausits, fem. sing. : ausida, fem. pl. : ausidas.

-Participis passats deus vbs en ER (plànher) : mas. sing. : planhut, mas. pl. : planhuts, fem. sing. : planhuda, fem. pl. : planhudas.

Participis passats irregulars : ofrir (ofèrt), còser (còit), condúser (conduït), díser (dit), escríver (escrit / escriut), draubir (draubèrt / draubit), hèr (hèit), frir (frit), júnher (junt), morir (mòrt), prénguer (pres), prodúser [produït], ríser (rigut), rómper (rot), véser (vist), víver (viscut).

Conjugason au passat compausat : Dus auxiliaris coma en francés : AVER o ÈSTER conjugats au present + participi passat.

-Parlar > AVER. èi parlat / ada, as parlat / ada, a parlat / ada, avèm parlat(s) / ada(s), avètz parlat(s) / ada(s), an parlat(s) / ada(s).

-Sortir > ÈSTER. sui sortit / ida, ès sortit / ida, es sortit / ida, èm sortits / idas, ètz sortits / idas, son sortits / idas.

Causida de l’auxiliari : Se hè coma en francés, a part endeu vèrbe èster que se conjuga eth-medish. Ex : Sui estada garida.

L’acòrd de l’auxiliari : Coma en francés. Remèrca : Les autes temps compausats se conjugan de la medisha faiçon.

 ennaut

Vèrbes regulars (l’accent tonic dins les exemples es en italicas) :

Vbs en AR : Radicau + avi, avas, ava, àvam, àvatz, avan. Ex cantAR : cantavi, cantavas, cantava, cantàvam, cantàvatz, cantavan.

Vbs IR : R + issiái, issiás, issiá, issiam, issiatz, issián. Ex ausIR : ausissiái, ausissiás, ausissiá, ausissiam, etc...

Vbs ER : R + iái, iás, iá, iam, iatz, ián. Ex plànhER : planhiái, planhiás, planhiá, planhiam, planhiatz, planhián.

Fòrmas leng. existent tanbens en Tolosan : Vb IR : R + issiái, issiás, issiá, issiam, issiam, issiatz, issián. Vb en ER : R + iái, iás, iá, iam, iatz, ián.

Vèrbes irregulars. HÈR : hasiái, hasiás, hasiá, hasiam, hasiatz, hasián. ÈSTER : èri, èras, èra, èram, èratz, èran.

 ennaut

Vèrbes regulars (l’accent tonic dins les exemples es en italicas) :

Vbs en AR / ER : R + èri, ères, èc, èrem, èretz, èren.

Ex cantAR : cantèri, cantères, cantèc, cantèrem, cantèretz, cantèren.

Vèrbes en IR : Radicau + isquèri, isquères, isquèc, isquèrem, isquèretz, isquèren.

Ex ausIR : ausisquèri, ausisquères, ausisquèc, ausisquèrem, ausisquèretz, ausisquèren.

Fòrma tolosana : Vbs en AR / ER : R + ègui, ègues, èc, èguem, èguetz, èguen.

Vbs en IR : R + igui, igues, ic, íguem, íguetz, iguen.

Fòrmas lengadocianas : Vbs IR : R + iguèri, iguères, iguèt, iguèrem, iguèretz, iguèron.

Vbs en AR e ER : R + èri, ères, èt, èrem, èretz, èron.

Vèrbes irregulars ( la 3a p.s.) : anar [anguèc], créser [creguèc], díser (diguèc), hèr (hasquèc), póder (posquèc), ríser [riguèc], vóler (volèc).

 ennaut

Vèrbes regulars amb les infinitius en AR, IR, ER, (l’accent tonic dins les exemples es en italicas) :

-Vèrbe a l’infinitiu + èi, às, à, am, atz, àn. Ex : cantAR, cantarèi, cantaràs, cantarà, cantaram, cantaratz, cantaràn.

 Vèrbes irregulars :

-Vbs terminats en VER se conjugan coma AVER : aurèi, auràs, aurà, auram, auratz, auràn. Béver (beurèi...), escríver (escriurèi...).

-Vbs terminats en SER se conjugan coma DÍSER : dirèi, diràs, dirà, diram, diratz, diràn. Créser (creirèi...), véser (veirèi...).

-Vb HÈR : harèi, haràs, harà, haram, haratz, haràn. -Vb ÈSTER : serèi, seràs, serà, seram, seratz, seràn.

 Remèrca : Retrobam un pauc las mèmas irregularitats qu’en francés.

 ennaut

Vèrbes regulars amb les infinitius en AR, IR, ER, (l’accent tonic dins les exemples es en italicas) :

-Vèrbe a l’infinitiu + iái, iás, iá, iam, iatz, ián. Ex : cantAR : cantariái, cantariás, cantariá, cantariam, cantariatz, cantarián.

Fòrmas gasconas qu’existissen aus limits de la Gasconha tolosana : Vèrbe a l’infinitiu + iái o í, és, é, em, etz, én.

 Vèrbes irregulars :

-Vbs terminats en VER se conjugan coma AVER : auriái, auriás, auriá, auriam, auriatz, aurián. Béver (beuriái...), escríver (escriuriái..).

-Vbs terminats en SER se conjugan coma DÍSER : diriái, diriás, diriá, diriam, diriatz, dirián. Créser (creiriái..), véser (veiriái...).

-Vb HÈR : hariái , hariás, hariá, hariam, hariatz, harián. -Vb ÈSTER : seriái, seriás, seriá, seriam, seriatz, serián.

 ennaut

Vèrbes regulars (l’accent tonic dins les exemples es en italicas) :

Vbs en AR : Radicau + ei, es, e, em, etz, en. Ex : cantAR, : càntei, cantes, cante, càntem, càntetz, canten.

Vbs IR : R. + íscai, iscas, isca, íscam, íscatz, iscan. Ex : ausIR, ausíscai, ausiscas, ausisca, ausíscam, ausíscatz, ausíscan.

Vbs ER : R + ai, as, a, am, atz, an. Ex : plànhER, planhi o plànhai, planhas, planha, plànham, plànhatz, planhan.

 Irregularitats : (Ací es balhada la 3a pers.deu sing. sonque) vbs en ÉISHER > R + esca ; ex : paréisher (paresca).

Vèrbes en LER > R + lha : càler (calha), vóler (volha). Vèrbes en SER > R+ ga : díser (diga), créser (crega), ríser [riga]...

 Autes vèrbes irregulars (Ací es balhada la 3a pers.deu sing. sonque) : anar (angue), aver (auja), càler (calha), èster (siásque), hèr (hasca), póder (posca), sàber (sabra / sàpia),véser (veja), víver (visca)...

 ennaut

Vèrbes regulars (l’accent tonic dins les exemples es en italicas) :

Vbs AR-ER : R + èssai, èssas, èssa, èssam, èssatz, èssan. Ex cantAR : cantèssai, cantèssas, cantèssa, cantèssam, cantèssatz, cantèssan.

Vbs IR : R + isquèssai, isquèssa, isquèssa, isquèssam, isquèssatz, isquèssan.

Ex ausIR : ausisquèssai, ausisquèssas, ausisquèssa, ausisquèssam, ausisquèssatz, ausisquèssan.

Lengadocian : Vbs IR : R + iguèssi, iguèsses, iguès, iguèssem, iguèssetz, iguèsson. Vbs en AR, ER : R + èssi, èsses, ès, èssem, èssetz, èsson.

 Vèrbes irregulars : anar : (anguèssai), créser (creguèssai), díser (diguèssai), hèr (hasquèssai), póder (posquèssai), ríser (riguèssai).

 ennaut

Vèrbes regulars (l’accent tonic dins les exemples es en italicas) :

Vbs en AR : 2 pers. sing. Rad. + a, 1 pers. pl. Rad. + em, 2 pers. pl. Rad. + atz. Ex cantAR : canta, càntem, cantatz.

Vbs en IR : 2 pers. sing. Rad. + ís, 1 pers. pl. Rad. + íscam, 2 pers. pl. Rad. + issètz. Ex ausIR : ausís, ausíscam, ausissètz.

Vbs en ER : 2 pers. sing. Rad. + ø, 1 pers. pl. Rad. + am, 2 pers. pl. Rad. + ètz. Ex plànhER : planh, plànham, planhètz.

Remèrcas : La 2 pers. sing. de l’imperatiu veng de la 3 pers. sing. deu present de l’indicatiu. La 1 pers. pl. de l’imperatiu veng de la 1 pers. pl. deu present deu subjontiu, Ei quasi inusitada. La 2 pers. pl. de l’imperatiu veng de la medisha pers. deu present de l’indicatiu.

Vèrbes irregulars : ANAR : vai, anem, anatz. ÈSTER : siásque, siáscam, siáscatz. VÉNGUER : vèni... TÉNGUER : tè...

L’imperatiu negatiu : S’emplèga le Subjontiu Present. Ex : cantAR, cantes pas, càntem pas, càntetz pas. ausIR, ausiscas pas, ausíscam pas, ausíscatz pas. plànhER, planhas pas, plànham pas, plànhatz pas.

 ennaut

ennaut